بازار تبریز؛ بزرگ‌ ترین بازار مسقف جهان

بازار تبریز

بازار تبریز یک بازار تاریخی در شهر تبریز، ایران است. این بازار با مساحتی حدود یک کیلومتر مربع، به‌دلیل قرارگیری شهر تبریز بر سر چهارراه جادهٔ تاریخی ابریشم و گذر روزانهٔ هزاران کاروان از کشورهای گوناگون، از رونق اقتصادی بسیار بالایی برخوردار بوده است.

این بازار حدود سه سده پیش و پس از زمین‌لرزهٔ تاریخی تبریز در سال ۱۱۹۳ قمری، توسط «نجفقلی‌خان دنبلی»، حاکم وقت تبریز بازسازی شد. تاریخ دقیق بنای اولیهٔ مجموعه مشخص نیست؛ اما بسیاری از جهان‌گردان از سدهٔ چهارم هجری تا دورهٔ قاجار، در سفرنامه‌های خود از این بازار یاد کرده‌اند.

بازار تبریز به‌عنوان اصلی‌ترین مرکز داد و ستد مردم تبریز، دارای امکانات و بخش‌های گسترده‌ای است که در جدول زیر خلاصه شده‌اند:

ثبت در فهرست آثار ملی و جهانی:

اثر ملی ایران: این مجموعه در ۲۵ شهریور ۱۳۵۴ با شماره ثبت ۱۰۹۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

میراث جهانی یونسکو: در سال ۲۰۱۰ میلادی، بازار تبریز با شماره ثبت ۱۳۴۶ در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد.

داد و ستدها

شهر تبریز بر سر راه جادهٔ ابریشم قرار گرفته است. این موقعیت استراتژیک، نقش تاریخی تعیین‌کننده‌ای در رونق بازار تبریز داشته است.

تجارت بین‌المللی

از نیمهٔ دوم سدهٔ سیزدهم هجری، تاجران انگلیسی کالاهای خود را از طریق استانبول و طرابوزان به بازار تبریز منتقل می‌کردند. این بازار در زمان عباس میرزا به مرکز اصلی تجارت انگلیسی‌ها تبدیل شده بود.

پس از سدهٔ سیزدهم، تبریز پایگاه اصلی تجارت اروپا با شمال ایران بود. برای نمونه، در سال ۱۲۵۶ خورشیدی، این شهر مسئول ۲۵ تا ۳۳ درصد از کل مراودات تجاری ایران بود و از این نظر از تهران پیشی داشت.

تا سال ۱۲۸۵ خورشیدی، تبریز مرکز اصلی تجارت ایران با آسیای میانه شناخته می‌شد.

کالاهای مبادله‌شده

جدول زیر خلاصه‌ای از کالاهای وارداتی و صادراتی در این داد و ستدها را نشان می‌دهد:

نقش ارامنه

ارامنه یکی از ارکان اصلی و مؤثر در بازار تبریز بودند:

مغازه‌های آنان از جایگاه ویژه‌ای در تجارت با تاجران روس برخوردار بود.

آنان داد و ستد گسترده‌ای با اروپاییان داشتند. به عنوان مثال، ارامنهٔ گرجستان برای نخستین‌بار کالاهای انگلیسی را از استانبول خریداری کرده و به شمال ایران وارد کردند.

بر اساس گزارش کنسولگری فرانسه در سال ۱۲۸۵ خورشیدی، شمار ارامنه تبریز حدود ۵۰۰۰ نفر بود و با بازگشت گروهی از ارامنه از روسیه، این تعداد رو به افزایش گذاشته بود.

تمجید جهانگردان

بازار تبریز همواره مورد تحسین گردشگران و جهانگردان بزرگی همچون ابن بطوطه، مارکو پولو، ژان شاردن، حمدالله مستوفی، یاقوت حموی و بسیاری دیگر قرار گرفته است که از رونق و شکوه آن یاد کرده‌اند.

موقعیت و ساختار بازار تبریز

موقعیت مرکزی و جغرافیا

بازار تبریز در هستهٔ مرکزی و تاریخی شهر قرار دارد که درون یک چهارضلعی واقع شده است.

از شرق به عالی‌قاپو (مجموعه کاخ‌های ولی‌عهدنشین) و از غرب به مسجد جامع محدود می‌شود.

تقسیم‌بندی توسط رودخانه

بخش شمالی بازار تا شمال رودخانه میدان‌چایی (مهران‌رود) امتداد دارد و دو بخش شمالی و جنوبی توسط پل‌های چوبی واقع در امتداد راسته بازار به هم متصل می‌شوند.

این رودخانه بازار قدیم را به دو قسمت تقسیم کرده است. بخش شمالی به دلیل انزوای نسبی و انتقال فعالیت‌های تجاری به خیابان‌ها، از رونق افتاده است.

محدوده و تأثیر توسعه شهری

قسمت اصلی و وسیع بازار در جنوب رودخانه میدان‌چایی، بین خیابان‌های دارایی، شهدا، فردوسی، شهید مطهری (راسته‌کوچه)، چای‌کنار و جمهوری اسلامی قرار دارد.

احداث خیابان‌های جدید (مانند دارایی، خاقانی، ارتش، فردوسی، شهدا و جمهوری اسلامی) باعث تخریب بخش‌هایی از بازار و جدایی برخی قسمت‌ها از مجموعه اصلی جنوبی شده است.

ویژگی‌های کالبدی

• عرض معابر: بین ۴ تا ۵ متر
• ارتفاع سقف: بین ۵ تا ۶ متر (در مقایسه با بازارهای مناطق گرمسیر ایران کوتاه‌تر است).

نخستین نقشه

اولین نقشه از بازار تبریز در سال ۱۳۲۷ هجری قمری، توسط اسدالله خان مراغه‌ای و در قالب بخشی از نقشه بزرگ‌تر “دارالسلطنه تبریز” ترسیم شد.

این نقشه در بخش شمال شرقی نقشه اصلی جای گرفته و اکثر اماکن مهم مانند تیمچه‌ها و کاروانسراها در آن نام‌گذاری شده‌اند.

ویژگی‌های معماری

جدول زیر خلاصه‌ای از ساختار و ویژگی‌های کلیدی معماری بازار را نشان می‌دهد:

راسته‌بازارها در بازار تبریز

تعریف و کارکرد
راسته‌بازارها، معابر عمومی مسقف و فاقد درِ ورودی هستند که به عنوان شریان‌های اصلی و ارتباطی بازار عمل می‌کنند.

راسته‌بازارهای مهم
از مهم‌ترین راسته‌های بازار تبریز می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• راسته بازار جدید
• راسته بازار قدیم
• بازار کفاشان
• بازار صفی
• بازار جمعه مسجد
• قیزبستی بازار
• بورکچی بازار (کلاهدوزان)
• بازار صادقیه
• بازار یمنی‌دوز
• سراجان
• پنبه‌چی بازار
• بازار ابوالحسن
• شیشه‌گرخانه
• پشت بازار امیر (بازار بیگلربیگی)
• بازار دله‌زن بزرگ و کوچک (دلاله‌زن)
• بازار دوه‌چی
• بازار رنگی
• بازار کره‌نی‌خانا

نکته: برخی از فضاها که هم‌زمان تیمچه و بازار محسوب می‌شوند، دارای در و دروازه بوده و نام بازار را دارند؛ مانند قندفروش بازار، عباچی بازار، شاهزاده (شازدا) بازار و توتونچی‌لر.

فهرست جامع راسته‌بازارها و بازارها

در جدول زیر فهرستی از راسته‌بازارها و بازارهای تبریز ارائه شده است:

تیمچه‌های بازار تبریز

تعریف و ویژگی‌های کلی
تیمچه‌ها فضاهای مسقف با سقف‌های گنبدی و آجرکاری‌شده به سبکی تاریخی و متمایز هستند. این فضاها دارای درهای ورودی بزرگ و محکمی هستند که در ساعات کاری باز و در شب‌ها و روزهای تعطیل بسته می‌شوند. نگهبانی و مدیریت هر تیمچه بر عهده فردی به نام «اوداباشی» (سرایدار) است.

کاربری و ساختار داخلی
هر تیمچه از نظر عملکردی به چهار بخش اصلی تقسیم می‌شود:

تیمچه‌های معروف

از تیمچه‌های مشهور بازار تبریز می‌توان به این موارد اشاره کرد:

• تیمچه امیر (دارای بزرگ‌ترین گنبد)
• تیمچه مظفریه (دارای زیباترین معماری)
• تیمچه شیخ کاظم
• اوچ تیمچه‌لر (تیمچه‌های حاج شیخ)
• تیمچه حاجی محمدقلی
• تیمچه میرابوالحسن
• تیمچه شعربافان
• تیمچه عباچی
• تیمچه قندفروشان
• تیمچه حاجی صفرعلی
• تیمچه شاهزاده (شازدا)
• تیمچه در عباسی
• تیمچه بزازان
• تیمچه ملک
• تیمچه خان
• تیمچه صادقیه

فهرست تیمچه‌ها

در ادامه فهرست جامع‌تری از تیمچه‌های این بازار ارائه شده است:

• تیمچه آقا
• تیمچه امیر
• تیمچه اول حاجی ابوالقاسم
• تیمچه اول حاجی شیخ
• تیمچه بزازان
• تیمچه بزرگ شعربافان
• تیمچه حاجی تقی
• تیمچه حاجی صفرعلی
• تیمچه حاجی محمدقلی
• تیمچه حاجی مهدی
• تیمچه خان دالانی
• تیمچه خرازی‌ها
• تیمچه درعباس (درب عباس)
• تیمچه دوم حاجی ابوالقاسم
• تیمچه دوم حاجی شیخ
• تیمچه سوم حاجی شیخ
• تیمچه شاهزاده
• تیمچه شیخ کاظم
• تیمچه عباچی
• تیمچه قندفروشان
• تیمچه صادقیه
• تیمچه کوچک شعربافان
• تیمچه گرجیلر
• تیمچه ملک
• تیمچه میر ابوالحسن
• تیمچه میرزا جلیل (میرزا علی)
• تیمچه میرزا محمد

کاروان‌سراها و سراهای بازار تبریز

کاروان‌سراها
کاروانسراها در گذشته محل توقف و تخلیه بار کاروان‌های تجاری بودند. این بناها دارای ویژگی‌های منحصر به فردی بودند:

کارکرد اصلی: تخلیه کالا و چهارپایان در حیاط مرکزی.

ساختار: دارای اتاق‌ها، حجره‌ها و انبارهای متعدد در اطراف حیاط برای انجام امور تجاری.

حیاط: مجهز به فضای سبز، استخر و آب‌انبار که به عنوان ریه تنفسی بازار عمل می‌کرد و هوای تازه را از طریق دریچه‌های زیر گنبدها تأمین می‌نمود.

کاروانسراهای بزرگ و معروف:

• کاروانسرای بزرگ امیر
• کاروانسرای حاج سیدحسین (کهنه، میانه و تازه)
• کاروانسرای حاج ابوالحسن (میرابوالحسن)
• کاروانسرای کشمش‌چی‌لر
• کاروانسرای حاج میرزا محمد

سراها

سراها واحدهای تجاری کوچک‌تر با حیاطی روباز هستند که در مقایسه با کاروانسراها ابعاد محدودتری دارند. در گذشته، کالاهایی که بدون چهارپایان باربر وارد می‌شدند، در محوطه این سراها تخلیه می‌گردیدند.

سراهای معروف بازار تبریز:

• سرای گرجیلر (گرجی‌ها)
• سرای حاج رسول
• سرای میرزا مهدی
• سرای دودری (ایکی قاپیلی)
• سرای خان
• سرای حاج محمدقلی
• سرای میرزا جلیل
• سرای آلمان‌ها (در بازار کفاشان)
• سرای امیر
• سرای امید
• سرای حاج تقی
• سرای در عباسی
• سرای کچه‌چیلر (نمدساز)

فهرست جامع سراها

دالان‌ها، مدارس، مساجد و گرمابه‌های بازار تبریز

دالان‌ها
دالان‌ها راهروها و معابر سرپوشیده‌ای هستند که سراها، تیمچه‌ها و کاروانسراها را به راسته‌های اصلی بازار متصل می‌کنند. این دالان‌ها اغلب به نام بنای وابسته خود شناخته می‌شوند.

دالان‌های معروف:

• دالان خونی (قانلی دالان)
• دالان حاج رحیم
• دالان میرزا محمد
• دالان دو دری (ایکی قاپیلی)
• دالان میرزا مهدی
• دالان شعربافان

فهرست دالان‌ها:

• دالان حاجی رحیم
• دالان خونی (قانلی)
• دالان دودری (ایکی قاپیلی)
• دالان شعربافان
• دالان کمپانی
• دالان متقالچی
• دالان میرزا محمد
• دالان میرزا مهدی

مدارس و مساجد

بازار تبریز تنها یک مرکز اقتصادی نبوده، بلکه کانونی فرهنگی-مذهبی نیز محسوب می‌شده است.

مدارس علوم دینی (حدود ۱۲ باب):
از جمله مدارس معروف می‌توان به مدرسه طالبیه، صادقیه، جعفریه، اکبریه و حاج صفرعلی اشاره کرد.

مساجد تاریخی (حدود ۳۰ باب):
این مساجد با معماری چشمگیر شامل گنبدهای ضربی، مقرنس‌کاری و ستون‌های سنگی تزئین شده‌اند. برخی از مهم‌ترین آن‌ها عبارتند از:

• مسجد جامع (جمعه مسجد)
• مسجد حجت‌الاسلام
• مسجد خاله اوغلی
• مسجد مفیدآقا
• مسجد قیزللی (میرزا یوسف آقا)
• مسجد هفتاد ستون
• مسجد آیت‌الله شهیدی
• مسجد مولانا
• مسجد دباغ خانه
• مسجد بادکوبه‌ای

گرمابه‌ها (حمام‌های تاریخی)
حمام‌های قدیمی موجود در محدوده بازار از نظر قدمت تاریخی و شیوه معماری سنتی بسیار حائز اهمیت هستند.

حمام‌های معروف بازار تبریز:

• حمام خان
• حمام میرزا حسن قره (واقع در خیابان فردوسی)
• حمام قاضی
• حمام میرزا مهدی
• حمام سید گلابی
• حمام نوبر

این گرمابه‌ها علاوه بر کارکرد بهداشتی، در گذشته به عنوان فضایی برای تعاملات اجتماعی نیز مورد استفاده قرار می‌گرفتند.

بررسی بازارچه‌های شاخص در بازار تبریز

بازار تبریز از مجموعۀ بزرگی از بازارچه‌های تخصصی تشکیل شده که هر یک به عرضۀ کالا یا صنف خاصی اختصاص داشته‌اند. در ادامه، مهم‌ترین این بازارچه‌ها معرفی می‌شوند.

وجه تسمیه مکان‌های بازار تبریز

نامگذاری بخش‌های مختلف بازار تبریز عموماً بر اساس یکی از سه عامل زیر صورت گرفته است:
۱. نام سازنده یا بانی اثر
۲. رویدادهای تاریخی مهم
۳. نوع کالا یا صنف غالب در آن بخش

الف. نامگذاری بر اساس اشخاص و بانیان
این دسته از نام‌ها بیشترین سهم را در نامیدن فضاهای بازار دارند.

ب. نامگذاری بر اساس صنف و کالای خاص
این نام‌ها نشان‌دهنده تخصصی شدن فضاهای بازار در تولید یا عرضه یک کالا بوده‌اند.

نمونه‌های شاخص:

• بازار شیشه‌گرخانه: تولید و فروش شیشه و بلور
• بازار کفاشان: تولید کفش دست‌دوز
• بازار عباچی: تولید و فروش عبا
• بازار شعربافان: داد و ستد ابریشم
• بازار قندفروشان: واردات قند از روسیه
• بادامچیلر: خرید و فروش خشکبار و بادام
• کشمش‌چیلر: صادرات کشمش
• و سایرین: مسگران، حلاجان، کلاهدوزان، آینه‌سازان، سراجان، زرگران، عطاران، اطلسچی بازار (گونی و تلیسی)، کاغذچی بازار و…

ج. تغییرات و تحولات اخیر
بسیاری از این مشاغل سنتی و تاریخی به دلایل مختلف از بین رفته یا دچار دگرگونی شده‌اند:

منقرض شده: مشاغلی مانند مسگری، رویگری، حلاجی، ریخته‌گری، سراجی (زین اسب)، نعلبندی، پالاندوزی، کلاهدوزی و سمساری به کلی از فضای بازار حذف شده‌اند و تنها نام آن‌ها باقی مانده است.

تغییر کاربری: باراندازهای قدیمی اطراف بازار به پاساژها و مجتمع‌های تجاری مدرن تبدیل شده‌اند.

تغییر مدل تجارت: شیوه سنتی عمده‌فروشی و بنکداری جای خود را به خرده‌فروشی داده است.

این تحولات نشان‌دهنده گذار بازار تبریز از یک مجموعه کاملاً سنتی به فضایی است که در تلاش برای تلفیق کارکرد تاریخی با الزامات تجاری معاصر است.

قانلی دالان (دالان خونی)

داستان نامگذاری این دالان به یک واقعه تاریخی برمی‌گردد. در سال ۱۲۶۳ قمری، حاج اللهیار از لوطیان محله ورجی، پس از شنیدن این خبر که حاج رجبعلی خان داروغه (رئیس شهربانی) تبریزیان را بی‌غیرت خوانده است، به همراه ۲۷ نفر دیگر به بازار رفت. او داروغه را در «حجرهٔ کریم نیل‌فروش» به قتل رساند. پس از این حادثه، دالان حاج سیدحسین به «دالان خونی» یا «قانلی دالان» معروف شد.

نقل‌قول‌های تاریخی

جایزهٔ معماری آقاخان

در سال ۲۰۱۳، پروژه نوسازی بازار تبریز به عنوان یکی از پنج طرح برگزیده جایزه معتبر معماری آقاخان انتخاب شد. این جایزه به «سازمان میراث فرهنگی ایران، دفتر آذربایجان شرقی» (مجری طرح) تعلق گرفت و سید محمد بهشتی شیرازی مشاور رئیس سازمان، آن را دریافت کرد.

آتش‌سوزی ۱۳۹۸

در ۱۸ اردیبهشت ۱۳۹۸، سرای ایکی قاپیلار (سرای دودری) در بازار تبریز دچار آتش‌سوزی شد. این حادثه تا ساعات اولیه بامداد ۱۹ اردیبهشت ادامه یافت و متأسفانه منجر به ۲ کشته و ۲۹ مجروح شد. اتصال برق به عنوان علت اصلی این آتش‌سوزی از سوی آتش‌نشانی آذربایجان شرقی اعلام گردید.

تبلیغ کسب‌وکار شما در تمام صفحات داخلی

نمایش تبلیغات شما در تمام صفحات داخلی وبسایت به همراه دریافت لینک فالو برای بهبود سئو سایت تان. برای مشاوره و رزرو روی لینک زیر کلیک کنید

رزرو تبلیغات