مسجد جامع اصفهان
مسجد جامع اصفهان که با نامهای مسجد جامع عتیق و مسجد جمعه اصفهان نیز شناخته میشود، یکی از مهمترین و کهنترین بناهای تاریخی ایران است که قدمت آن به سده دوم هجری قمری بازمیگردد. این مسجد در سال ۱۵۶ هجری قمری (۷۷۷ میلادی) و متناسب با جمعیت آن روزگار اصفهان، در ابعادی کوچک ساخته شد و نقش مهمی در رشد شهرنشینی این شهر ایفا کرد.
در سال ۲۲۶ هجری قمری (۸۴۶ میلادی) و به فرمان معتصم، خلیفه عباسی، بنای اولیه مسجد تخریب شد و به جای آن، مسجدی ستوندار با سقف چوبی ساخته شد که امروزه نیز بخشهایی از ستونها و دیوارهای آن باقی مانده است. مهمترین دگرگونیهای معماری مسجد در دوران سلجوقی رخ داد؛ در این دوره، معماران با فاصله گرفتن از الگوی «مسجد عربی» و با ایجاد چهار ایوان در اضلاع شمالی، جنوبی، شرقی و غربی، سبکی تازه را بنیان گذاشتند که به عنوان «مسجد ایرانی» شناخته میشود.
در ربیعالاول سال ۵۱۵ هجری قمری، مسجد توسط اسماعیلیان به آتش کشیده شد، اما پس از آن مورد بازسازی و مرمت قرار گرفت. این بنا در سدههای بعد نیز، در دورههای ایلخانی، مظفری، تیموری، صفوی و قاجار، تغییرات و الحاقات مهمی را تجربه کرد.
مصالح و ویژگیهای معماری
مسجد جامع اصفهان در آغاز با خشت خام ساخته شده بود، اما در بازسازیهای بعدی، به دلیل پایداری بیشتر آجر، سرعت بالاتر ساخت و عوامل فنی دیگر، آجر به عنوان مصالح اصلی مورد استفاده قرار گرفت. عناصر شاخص معماری این مسجد عبارتاند از:
- طاقهای چشمهای
- ایوانهای چهارگانه
- سردرها و جرزهای آجری
تزئینات متنوع متناسب با هر دوره تاریخی
این ویژگیها، که در قالب سبکهای خراسانی (یا عربی) و رازی به کار رفتهاند، مسجد جامع اصفهان را به الگویی برای مساجد ایران و حتی دیگر مناطق مسلماننشین تبدیل کردهاند.
تأثیر دورههای تاریخی بر بنا
در دورههای تیموری و صفوی نیز تغییرات قابل توجهی در مسجد ایجاد شد. از جمله مهمترین بخشها، صفه یا ایوان مظفری است که با نام مدرسه مظفری نیز شناخته میشود و دارای کتیبههایی از دوران هفتساله حکمرانی محمود افغان است. خاندانهای آل اینجو و آل مظفر نیز آثار ارزشمندی بر جای گذاشتهاند. همچنین گفته میشود که در دوره قاجار، مهتابیهایی در صحن مسجد ساخته شده است.
کتیبهای کوچک در دو سوی صفه صاحب نشان میدهد که در سال ۱۳۳۰ خورشیدی، اداره باستانشناسی اصفهان اقدام به مرمتهایی در این بنا کرده است.
بررسی اضلاع مسجد جامع اصفهان
| ضلع مسجد | ویژگیها و عناصر شاخص |
|---|---|
| ضلع شمالی | ایوان درویش، مدرسه مظفری، گنبد تاجالملک (گنبد خاکی)، چهلستون، شبستان و کتیبههایی از دورههای سلجوقی و صفوی با خطوط کوفی، ثلث، نستعلیق و بنایی |
| ضلع جنوبی | بخشهای اصلی بنا به سبک عربی و با خشت خام؛ گنبد دوپوسته دوره نظامالملک؛ کتیبههای آل مظفر، آققویونلو و صفوی |
| ضلع غربی | شبستان زمستانی، مسجد مصلی، مسجد و محراب الجایتو، کتیبههای شاهان صفوی و محمد امین اصفهانی؛ باقیمانده دیوار خشتی قرن هشتم هجری |
| ضلع شرقی | متعلق به دوره سلجوقی؛ بازسازی در دوره شاه سلیمان صفوی؛ کتیبههایی از دوران هوتکیان، آل مظفر و شاه طهماسب صفوی |
از جمله کتیبههای شاخص ضلع جنوبی میتوان به کتیبه شاه طهماسب درباره بخشش مالیات و توبهنامه وی، کتیبه شاه اسماعیل برای صدور حواله به نام مردم اصفهان، کتیبه سنگفرش و کتیبه آب مباح مسجد اشاره کرد.
موقعیت و ثبتهای رسمی
مسجد جامع اصفهان در میدان امام علی، خیابان مجلسی و در انتهای بازار بزرگ اصفهان قرار دارد. این بنا در تاریخ ۱۵ دی ۱۳۱۰ با شماره ثبت ۹۵ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید و در سال ۱۳۹۰ خورشیدی نیز به عنوان یکی از آثار میراث جهانی یونسکو شناخته شد.
مسجد جامع
مسجد جامع عبادتگاه اصلی مسلمانان و محل برگزاری نماز جماعت، نماز جمعه و همچنین مکانی برای گردهماییهای سیاسی، اجتماعی و آموزشی است. در شهرسازی اسلامی، مسجد جامع معمولاً در مرکز شهر ساخته میشود. نام «مسجد جامع» به برگزاری نماز جمعه در آن اشاره دارد و بزرگی یا وسعت بنا نقشی در این نامگذاری ندارد.
پس از ظهور اسلام، پیامبر اسلام (محمد) مسجدی را در مدینه بنیان نهاد که به مسجدالنبی شهرت یافت. این مسجد، علاوه بر کارکرد عبادی، مقر اداره حکومت نیز به شمار میرفت و به عنوان مسجد اصلی شناخته میشد؛ در حالی که دیگر مساجد بیشتر برای عبادت و آموزش مورد استفاده قرار میگرفتند. مسجدالنبی، الگوی اصلی مسجد جامع در تمدن اسلامی محسوب میشود.
ریشه تاریخی نام مسجد جامع
احتمال میرود نخستین بار در دوران عمر بن خطاب یا علی بن ابیطالب از خلفای راشدین، عنوان «مسجد جامع» برای این نوع مساجد به کار رفته باشد. در فتوحات اولیه اسلامی، مساجد اغلب کوچک و به شیوه مسجدالنبی ساخته میشدند. اعراب بر این باور بودند که هیچ بنایی به اندازه مسجد نمیتواند وحدت مسلمانان را حفظ کند.
سیر تحول معماری مسجد
مساجد اولیه دارای ویژگیهای سادهای بودند و به مرور زمان، همراه با گسترش شهرها، دچار تحول شدند.
ویژگیهای مساجد اولیه:
- سقف ساختهشده از حصیر و چوب
- دیوارهای گلی
- ساختاری ساده و بدون تزئینات گسترده
با توسعه شهرها و نقشآفرینی معماران ایرانی، مصالح و عناصر معماری جدیدی وارد ساخت مساجد شد و بناها شکلی تکاملیافتهتر پیدا کردند.
عناصر شاخص در معماری مساجد ایرانی
| عنصر معماری | توضیح |
|---|---|
| خشت و آجر | مصالح اصلی دیوارها و سقفها |
| ایوان | ایجاد فضاهای نیمهباز و محوری |
| طاق چشمهای | پوشش سقف با استحکام بیشتر |
| جرز و ستون | افزایش پایداری سازه |
| صحن مرکزی | فضای باز اصلی مسجد |
نگاه فلسفی به مسجد
به گفته هانری کربن، مسجد پرستشگاهی زمینی در برابر پرستشگاه آسمانی است و در حقیقت، محل ارتباط میان زمین و آسمان به شمار میآید.
ساختار نمادین مسجد ایرانی
در معماری مساجد ایرانی، معمولاً در میانه صحن، حوضی از آب قرار دارد که تصویر آسمان و انعکاس گنبد در آن دیده میشود؛ امری که نمادی از پرستشگاه مثالی و آسمانی است. همچنین، مساجد ایرانی اغلب دارای چهار ایوان هستند که در امتداد چهار جهت اصلی (افقها) قرار گرفتهاند و ساختاری منظم و نمادین را شکل میدهند.
پیشینهٔ تأسیس شهر و مسجد جامع اصفهان
اصفهان به دلیل شرایط طبیعی مناسب، از جمله وجود زایندهرود، به احتمال فراوان از نیمهٔ دوم هزارهٔ چهارم پیش از میلاد شاهد شکلگیری آبادیهای متعدد بوده است. با این حال، از زمان دقیق شکلگیری شهر اصفهان اطلاعات قطعی در دست نیست. در اواخر دورهٔ ساسانیان، در این ناحیه هفت شهر نزدیک به هم وجود داشته که شامل جی، مهرین، شادریه، درام، قه، کهنه و جار بودهاند.
به گفتهٔ لاکهارت، اصفهان تا قرن چهارم هجری قمری (دهم میلادی) با عنوان و ساختار امروزی وجود نداشته و در واقع شهر جی مهمترین و اصلیترین شهر این منطقه به شمار میرفته است.
فتح اصفهان و شکلگیری هسته شهری
بر اساس گزارش حسن بن محمد قمی، اصفهان در سال ۲۱ هجری قمری فتح شد؛ با این حال، برخی منابع تاریخی سالهای ۲۳ یا ۲۴ هجری قمری را زمان فتح این شهر دانستهاند. طبق روایت کتاب مجملالتواریخ و القصص، مدتی پس از فتح، از میان هفت شهر موجود تنها سه شهر جی، قه و مهرین باقی ماندند و مجموع آنها با نام اصفهان شناخته میشدند.
جایگاه مسجد جامع در هسته اولیه شهر
جبل عاملی بر این باور است که روستایی به نام «یاوان» در مرکز این مجموعه شهری قرار داشته و مسجد جامع در همان محل ساخته شده است. او همچنین به وجود نهری منشعب از زایندهرود اشاره میکند که هنگام بهرهبرداری از این رود ایجاد شده و دقیقاً از میان مسجد جامع عبور میکرده است؛ نکتهای که اهمیت مکانی مسجد در ساختار شهر را نشان میدهد.
آبادانی اصفهان در دوران عباسی
در دوران خلافت منصور عباسی، اصفهان بار دیگر رونق گرفت و جمعیت قابل توجهی در آن ساکن شد. به نقل از مافروخی، به فرمان منصور، در سال ۱۵۲ هجری قمری، قصر و مسجد جامع در شهر ساخته شد و دیواری به دور شهر کشیده شد. این در حالی بود که پیش از آن، اصفهان بیشتر حالت خرابهای با دههای پراکنده داشت.
خلاصهٔ تحولات تاریخی
| دوره | رویداد مهم |
|---|---|
| پیش از اسلام | شکلگیری آبادیها بهواسطه زایندهرود |
| اواخر ساسانی | وجود هفت شهر مستقل در منطقه |
| اوایل اسلام | فتح اصفهان و شکلگیری هسته شهری |
| دوران عباسی | ساخت مسجد جامع و آغاز آبادانی گسترده |
تاریخچهٔ مسجد جامع اصفهان
مسجد جامع اصفهان در طول بیش از دوازده قرن دچار دگرگونیها و تحولات اساسی شده است؛ تغییراتی که موجب تکامل تدریجی بنا و شکلگیری یکی از کاملترین نمونههای معماری مسجد در جهان اسلام شده است.
قرن دوم تا چهارم هجری قمری
شکلگیری شهر اصفهان را میتوان همزمان با ساخت مسجد جامع دانست. در سال ۱۵۶ هجری قمری (۷۷۷ میلادی)، مسجدی متناسب با جمعیت شهر در شمالغرب میدان مرکزی اصفهان وجود داشت. این بنا که در دوران منصور عباسی و به سبک خراسانی ساخته شده بود، نخستین بنای اسلامی این ناحیه به شمار میرفت.
برخی پژوهشگران احتمال دادهاند که این مسجد بر روی بقایای یک آتشکده بنا شده باشد. ساختمان اولیه بسیار ساده و از خشت خام ساخته شده بود و در دورههای بعد تخریب شد؛ بهطوریکه امروزه تنها آثار اندکی از آن در کاوشهای باستانشناسی شناسایی شده است.
بازسازی در قرن سوم هجری
در قرن سوم هجری قمری (نهم میلادی)، با افزایش جمعیت و گسترش نیازهای شهری، ضرورت تغییر در بنای مسجد احساس شد. در دوران خلافت معتصم عباسی و در سال ۲۲۶ هجری قمری (۸۴۶ میلادی)، مسجد پیشین تخریب شد. زمینها و خانههای اطراف خریداری و مسجدی بزرگتر، با مساحتی حدود یک هکتار و بر اساس شیوهٔ خراسانی در همان محل ساخته شد.
از جمله اقدامات مهم این دوره میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- اصلاح جهت قبله (با اختلافی حدود ۲۰ تا ۳۰ درجه نسبت به قبلهٔ فعلی)
- ایجاد شبستانهای ستوندار با سقف چوبی
- ساخت کتابخانهای علمی در مسجد و برگزاری کلاسهای درس کنار ستونها
ویژگیهای معماری مسجد در قرن سوم هجری
| بخش | توضیحات |
|---|---|
| شبستان جنوبی | ۶ دهانه |
| شبستان شرقی | ۲ دهانه |
| شبستان غربی | ۲ دهانه |
| شبستان شمالی | ۴ دهانه |
| ستونها | ۲ ردیف در شرق و غرب، ۴ ردیف در شمال، ۶ ردیف در جنوب |
| دیوارها | اندود کاهگل با رنگ مایل به قرمز |
| حصار | دیوار خشتی بلند و قطور پیرامون مسجد |
بدین ترتیب، مسجد شبستانی اولیه به مسجدی چهارایوانی تبدیل شد. مطالعات گالدیری نشان میدهد توسعهٔ مسجد از شرق در دوره سلجوقی و از غرب در دوره تیموری صورت گرفته است.
سده ششم و هفتم هجری قمری
پس از مرگ ملکشاه در سال ۴۸۵ هجری قمری، اصفهان به کانون رقابت جانشینان وی و منازعات مذهبی تبدیل شد. این اختلافات سیاسی و مذهبی، بهتدریج از شکوه شهر کاست و دوران تازهای از رکود نسبی را رقم زد.
حریق شبانه مسجد جامع اصفهان
اسماعیلیان در نقاط مختلف اطراف اصفهان سکونت داشتند و به سبب برخی اقدامات خود، تحت فشار شدید حکومت قرار گرفتند. در این میان، سلجوقیان، «عبدالملک بن عطاش» داعی بزرگ اسماعیلی را به شکلی فجیع به قتل رساندند و شماری از افراد متهم به باطنیگری را نیز در خرمنها سوزاندند. این برخوردهای خشونتآمیز، خشم شدید اسماعیلیان را برانگیخت.
در نتیجهٔ این رویدادها، اسماعیلیان در ربیعالاول سال ۵۱۵ هجری قمری، مسجد جامع اصفهان و کتابخانهٔ بزرگ آن را به آتش کشیدند. در جریان این آتشسوزی گسترده، آموزشگاهها، صومعهها، مخزنها و کتابخانهٔ عظیم مسجد بهطور کامل از میان رفتند و یکی از سنگینترین آسیبها در تاریخ این بنا رقم خورد.
پیامدهای آتشسوزی سال ۵۱۵ هجری قمری
بر پایهٔ گزارش مافروخی، یکی از بزرگان اصفهان که به «ابومُضِر دومی» شهرت داشت، بر دو فیلوار در ابتدای بازار رنگرزان، طاقی با دو منار و دری با هزینهای در حدود هزار دینار بنا کرد.
پس از این آتشسوزی:
- در ضلعهای شمالی و جنوبی مسجد، فضاهایی وسیع و گنبددار باقی ماند
- در ضلعهای شرقی و غربی، تنها ویرانههایی از بنا دیده میشد
ترمیم مسجد پس از آتشسوزی
پس از حریق سال ۵۱۵ هجری قمری، عملیات بازسازی و مرمت مسجد جامع آغاز شد. به جای بخشهای ویرانشده، ایوانهای چهارگانه، شبستانها و چهلستونهایی به شیوهٔ رازی ساخته شد که در قرون بعد نیز تکمیل و توسعه یافتند.
در شمالشرقی مسجد، کتیبهای به خط کوفی وجود دارد که به این آتشسوزی و بازسازی پس از آن اشاره میکند:
«بسم الله الرحمن الرحیم و من الظلم ممن منع مساجد الله ان یذکر فیها اسمه و سعی فی خرابها اعادة هذه العمارة بعد الاحتراق فی شهور سنة خمس عشرة و خمس مائة.»
جمعبندی خسارات و بازسازی
| رویداد | نتیجه |
|---|---|
| آتشسوزی ۵۱۵ ه.ق | نابودی کتابخانه، آموزشگاهها و بخشهای وسیعی از مسجد |
| پیامد فوری | باقیماندن فضاهای گنبددار در شمال و جنوب |
| بازسازی | ایجاد مسجد چهارایوانی به سبک معماری رازی |
| یادمان تاریخی | ثبت آتشسوزی در کتیبه کوفیِ شمالشرقی مسجد |
افول اصفهان پس از دوران سلجوقی
در زمان سلطان سنجر، پایتخت از اصفهان منتقل شد و شهر بهتدریج دچار فقر، رکود و ویرانی شد. سرانجام، در سال ۵۹۰ هجری قمری و با انقراض سلجوقیان عراق، اصفهان به تصرف علاءالدین تکش خوارزمشاه درآمد. پس از آن، تا پیش از حمله مغول به ایران، امیران محلی با استقلالی نسبی بر شهر حکومت میکردند.
در سال ۶۳۳ هجری قمری، سپاه مغول به اصفهان یورش برد و شهر را به تصرف خود درآورد. شدت این کشتار به اندازهای بود که به نقل از رشیدالدین فضلالله همدانی:
«چندان خلق که ایشان کشتهاند، کس نکشته.»
قرن هشتم و نهم هجری قمری
در دوران حکومت غازانخان و الجایتو، اقداماتی گسترده برای بازسازی و توسعه شهر اصفهان انجام شد و شهر بار دیگر رونق گرفت. در همین دورهٔ ایلخانی، محرابی در بخش غربی مسجد جامع ساخته شد که با بهرهگیری ممتاز از هنر گچبری و خطاطی، به یکی از زیباترین محرابهای گچبری عصر ایلخانی تبدیل شد.
در مقابل این محراب، شبستانی با ستونهای متعدد مربوط به قرن سوم هجری قمری وجود داشت. کمتر از نیم قرن بعد، این شبستان تخریب شد و به جای آن فضایی یکدست و بدون ستون ایجاد گردید؛ با این حال، کاوشهای بعدی نشان داد که باقیمانده ستونهای ادوار پیشین همچنان در زیر این فضا وجود دارد. فضای جدید دارای طاق و تویزه بود و این تویزهها به صورت ضربی ساخته شدند. طاقها دارای پوششهای متنوع و کمسابقه در تاریخ معماری ایران بودند و در همین دوره، طاقهای دوطبقه نیز شکل گرفتند.
دورهٔ مظفریان
پس از سقوط ایلخانان، قدرت به مظفریان رسید که در شهرهایی چون یزد، شیراز، اصفهان و کرمان نفوذ فراوان داشتند. در این دوره، محمودشاه به حکومت اصفهان رسید و اقداماتی همچون ساخت مدرسهٔ مظفری و مسجد مصلی انجام شد.
بنّایان دوره مظفری بهویژه در پی نمایش مهارت، ظرافت و تردستی معماری بودند. آنان با بهرهگیری از طاقهای کوچک و سبک که ساخت آنها ساده و کمهزینه بود و سابقه کاربردشان به دوران ساسانی میرسید، فضاهای بدیعی خلق کردند. به اعتقاد آندره گدار، معماران مظفری طرحها را نخست در ذهن مجسم میکردند، سپس انواع شبکهبندیها را به سرعت میآزمودند، تغییر میدادند یا ویران میکردند و در نهایت، پس از رسیدن به طرح مطلوب، اجرای کاربندی را به زیردستان میسپردند. کیفیت بالای این طاقها سبب شد بسیاری از آنها بینقص تا امروز باقی بمانند.
دوران تیموری
پس از فروپاشی حکومت ایلخانان، اصفهان میان آل مظفر و آل اینجو دستبهدست شد و این وضعیت بهشدت از رونق شهر کاست. سرانجام، تیمور در سال ۷۸۹ هجری قمری اصفهان را تصرف کرد و شمار زیادی از مردم را به قتل رساند. با وجود این رویداد تلخ، در دوران تیموری (قرن نهم هجری قمری)، مسجد جامع همچنان جایگاه و اهمیت خود را حفظ کرد.
در این دوره، تغییراتی در بخشهای مختلف مسجد ایجاد و برخی نماها تزئین شد. از جمله مهمترین اقدامات، ساخت شبستانی در جنوبغربی مسجد بود. برای ایجاد این شبستان، بخشی از دیوار خشتی قرن سوم هجری تخریب و ستونهایی جایگزین شد تا ارتباط شبستان جدید با بخشهای قدیمیتر حفظ شود.
ویژگیهای شبستان دوره تیموری:
- ساختاری کاملاً ساده
- بدون تزئینات برجسته
- ستونهای فاقد آرایههای خاص
با احداث این شبستان، دسترسی به بخش غربی مسجد تغییر کرد و راهرویی جدید با ستون و طاقنما و با ضخامت زیاد ساخته شد که بخش غربی را به حیاط اصلی متصل میکرد. سردر این راهرو در دوران صفوی تزئین شد.
تحولات نمای صحن مسجد
| دوره تاریخی | تغییرات انجامشده |
|---|---|
| عباسی | نمای ساده صحن |
| آلبویه | افزودن یک ردیف طاق چشمه |
| ایلخانی | تبدیل غرفهها از یکطبقه به دوطبقه و افزایش ارتفاع بام |
| تیموری | مرمت با کاشی و آجر |
| پس از تیموری | تداوم و حفظ مرمتها تا امروز |
در دوره ایلخانی، با دوطبقه شدن غرفهها و افزایش حدود ۱/۵ متری لبه بام، معماری تازهای در صحن مسجد شکل گرفت. این تغییرات در دوران تیمور و جانشینانش با کاشی و آجر تکمیل شد و آثار آن تا امروز باقی مانده است.
اواخر قرن نهم هجری قمری
پس از دورهای طولانی از ضعف زندگی شهری و منازعات خوانین، در سال ۸۷۴ هجری قمری، اوزون حسن آققویونلو اصفهان را تصرف کرد و تلاش نمود رونق را به شهر بازگرداند؛ هرچند احیای کامل حیات شهری حدود یک قرن به طول انجامید. با این حال، به باور برخی باستانشناسان، میزان دخالت اوزون حسن در تغییر وضعیت پیشین مسجد جامع از بسیاری از پادشاهان صفوی بیشتر بوده است.
پیشینهٔ تأسیس شهر و مسجد جامع اصفهان
اصفهان به خاطر شرایط مناسب طبیعی از جمله وجود زایندهرود، احتمالاً از نیمهٔ دوم هزارهٔ چهارم پیش از میلاد شاهد شکلگیری آبادیهای بسیاری بوده است. از سال شکلگیری شهر اصفهان اطلاع دقیقی در دست نیست. در اواخر عصر ساسانیان، هفت شهر نزدیک به هم در این ناحیه وجود داشته که عبارت بودهاند از جی، مهرین، شادریه، درام، قه، کهنه و جار. به گفتهٔ لاکهارت، اصفهان تا قرن چهارم هجری با عنوان امروزی و به این شکل وجود نداشته و در واقع «جی» شهر اصلی بوده است.
بنابر گزارش حسن بن محمد قمی، اصفهان در سال ۲۱ هجری قمری فتح شد، با این حال عدهای سالهای ۲۳ یا ۲۴ هجری قمری را سال فتح اصفهان دانستهاند. به گفتهٔ کتاب مجملالتواریخ و القصص، مدتی پس از آن، از هفت شهری که وجود داشت، سه شهر جی، قه و مهرین باقی مانده بود و آنها را مجموعاً اصفهان مینامیدند. جبل عاملی معتقد است روستایی به نام «یاوان» نیز در مرکز این مجموعه قرار داشته که مسجد جامع در آنجا ساخته شده است. او همچنین به نهری اشاره کرده که همزمان با بهرهبرداری از زایندهرود ایجاد شده و دقیقاً از میانهٔ مسجد جامع عبور میکرده است.
در زمان خلافت منصور عباسی، اصفهان دوباره رو به آبادانی رفت و افراد بسیاری در شهر ساکن شدند. به نقل از مافروخی، به فرمان منصور در سال ۱۵۲ هجری قمری، قصر و مسجد جامع در شهر بنا شد و دیواری به دور آن کشیدند؛ در حالی که پیش از آن، اصفهان خرابهای با دههای پراکنده بوده است.
حریق شبانه
اسماعیلیان در نقاط مختلف اطراف اصفهان ساکن بودند و به دلیل برخی اقدامات خود، تحت فشار حکومت قرار گرفتند. سلجوقیان عبدالملک بن عطاش، داعی بزرگ اسماعیلی، را به طرز فجیعی به قتل رساندند و دیگر افراد مشکوک به باطنیگری را نیز در خرمنها آتش زدند. اسماعیلیان که از این رفتارها به شدت خشمگین بودند، در ربیعالاول سال ۵۱۵ هجری قمری مسجد جامع و کتابخانهٔ آن را به آتش کشیدند. در این آتشسوزی، آموزشگاهها، صومعهها، مخزنها و کتابخانهٔ بزرگ مسجد بهطور کامل از میان رفت.
به نقل از مافروخی، یکی از اصفهانیان معروف به «ابومُضِر دومی» بر دو فیلوار در ابتدای بازار رنگرزان، یک طاق و دو مناره بنا کرد و دری در آن قرار داد که هزینهٔ ساخت آن مجموعاً هزار دینار بوده است. پس از این آتشسوزی، در ضلعهای شمالی و جنوبی مسجد فضاهای وسیع و گنبددار باقی ماند و در ضلعهای شرقی و غربی تنها ویرانههایی دیده میشد.
پس از آتشسوزی سال ۵۱۵ هجری قمری، عملیات ترمیم مسجد آغاز شد و به جای بناهای ویرانشده، ایوانهای چهارگانه، شبستانها و چهلستونهایی به شیوهٔ رازی ساخته شد که در قرون بعدی نیز تکمیل گردید. در شمالشرقی مسجد، کتیبهای به خط کوفی وجود دارد که به این آتشسوزی اشاره میکند.
افول اصفهان
در زمان سلطان سنجر، پایتخت از اصفهان منتقل شد و مردم شهر به شدت فقیر شدند و بسیاری از آبادیها از میان رفت. سرانجام در سال ۵۹۰ هجری قمری و با انقراض سلجوقیان عراق، اصفهان به دست علاءالدین تکش خوارزمشاه افتاد. پس از آن تا زمان حملهٔ مغول، امیران محلی با استقلال نسبی بر اصفهان حکومت میکردند. در سال ۶۳۳ هجری قمری، سپاه مغول به شهر حمله کرد و کشتاری گسترده به راه انداخت که خسارتهای جبرانناپذیری به شهر وارد شد.
قرن هشتم و نهم هجری قمری
در زمان حکومت غازانخان و الجایتو، اقداماتی برای بازسازی شهر اصفهان انجام شد و شهر توسعهٔ قابل توجهی یافت. در دورهٔ ایلخانان، محرابی در بخش غربی مسجد ساخته شد که با استفادهٔ هنرمندانه از گچبری و خطاطی، به یکی از زیباترین محرابهای گچبری عصر ایلخانی تبدیل شد. در مقابل این محراب، شبستانی با ستونهای متعدد مربوط به قرن سوم هجری وجود داشت که کمتر از نیم قرن بعد تخریب شد و فضایی یکدست و بدون ستون جای آن را گرفت. با این حال، در حفاریهای بعدی، باقیماندهٔ ستونهای دورههای پیشین در زیر این فضا کشف شد.
پس از ایلخانان، حکومت به مظفریان رسید و محمودشاه حاکم اصفهان شد. در این دوره بناهایی همچون مدرسهٔ مظفری و مسجد مصلی ساخته شد. بنایان این دوره به مهارت و ظرافت در اجرای طاقها و کاربندیها توجه ویژهای داشتند و توانستند نمونههایی ماندگار از معماری ایرانی خلق کنند.
با سقوط ایلخانان، شهر میان حاکمان محلی دستبهدست شد و این امر موجب رکود شدید اصفهان گردید. در نهایت، تیمور در سال ۷۸۹ هجری قمری شهر را تصرف کرد و بسیاری از مردم را به قتل رساند. با وجود این، در دورهٔ تیموری، مسجد جامع همچنان اهمیت خود را حفظ کرد و تغییرات و مرمتهایی در بخشهای مختلف آن انجام شد.
قرن دهم تا سیزدهم هجری قمری
در دورهٔ صفوی، تغییراتی در بخش غربی مسجد و شبستان تیموری ایجاد شد تا فضایی روباز برای نماز فراهم شود. در این دوره، تزئینات کاشیکاری، کتیبهها و مقرنسها به بخشهای مختلف مسجد افزوده شد و مقبرهٔ علامه مجلسی نیز مورد مرمت قرار گرفت.
در دورهٔ قاجار، به دلیل شرایط نامناسب اقتصادی و سیاسی و انتقال پایتخت به تهران، توجه چندانی به مسجد نشد و بازسازیها محدود بود. با این حال، بخشهایی از مسجد و مقبرهٔ علامه مجلسی در این دوره مرمت شد و فضاهایی برای زائران گسترش یافت.
قرن چهاردهم هجری شمسی
از آغاز قرن چهاردهم هجری شمسی، رسیدگی به بناهای تاریخی اصفهان اهمیت بیشتری یافت. مسجد جامع اصفهان در سال ۱۳۱۰ هجری شمسی در فهرست آثار ملی ثبت شد و از آن پس مرمتهای گستردهای در آن صورت گرفت. در دهههای بعد، با همکاری کارشناسان داخلی و خارجی، بخشهای آسیبدیدهٔ مسجد بازسازی شد.
پس از انقلاب ۱۳۵۷، مرمت مسجد ادامه یافت. در اسفند ۱۳۶۳ هجری شمسی، بمباران هوایی موجب تخریب بخشی از شبستان جنوبشرقی مسجد شد، اما پس از آن عملیات بازسازی و مرمت گستردهای انجام گرفت و بخشهای آسیبدیده احیا شد.
امروزه مسجد جامع اصفهان که با نام «مسجد عتیق» نیز شناخته میشود، در میدان امام علی و در انتهای بازار بزرگ اصفهان قرار دارد. این مسجد در طول تاریخ، تحت تأثیر شرایط سیاسی، اجتماعی و فرهنگی دچار تغییرات فراوانی شده و همچنان یکی از مهمترین نمونههای معماری تاریخی ایران به شمار میرود.
تأثیرات مسجد جامع اصفهان
ساخت مسجد جامع اصفهان و معماری منحصربهفرد آن، تأثیرات عمیق و ماندگاری هم بر ساختار شهر اصفهان و هم بر شیوهٔ ساخت مساجد در دورههای بعدی برجای گذاشته است.
تأثیر بر ساختار اجتماعی و شهرسازی اصفهان
ساخت مسجد جامع باعث یکپارچه شدن روستاهای منطقهٔ سپاهان شد و به این ترتیب، در قرن دوم هجری قمری هستهٔ اولیهٔ شهر اصفهان شکل گرفت. از همان زمان، نقش و تأثیرگذاری این مسجد آغاز شد. نخستین میدان شهری در کنار آن پدید آمد، بازارها در مجاورت آن شکل گرفتند و بهتدریج جمعیت بیشتری در اطراف مسجد ساکن شدند. این روند به ایجاد محلهها، بناهای عمومی، معابر و گذرگاهها انجامید و شهرسازی بهمرور رونق گرفت.
همزمان با گسترش شهر در قرن سوم هجری قمری، مسجد نیز توسعه یافت و از نظر وسعت و ساختار معماری گستردهتر شد. از این دوره به بعد، مسجد جامع به مرکزی مهم برای فعالیتهای فرهنگی و مذهبی در دورههای آلبویه، سلجوقی، ایلخانی و تیموری تبدیل شد.
اصفهان شهری است که زندگی روزمره، کار و عبادت مردم در نزدیکی یکدیگر جریان داشته است. مردم در طول روز برای اقامهٔ نمازهای یومیه و نماز جمعه به مسجد وارد میشدند و همین دسترسی آسان باعث شد بازارها، خانهها و محلهها در اطراف مسجد شکل بگیرند. پس از آن، عناصر مهم شهری مانند حمامها، مدارس و دیگر بناهای عمومی نیز در مجاورت مسجد ساخته شد.
راههای اصلی شهر به سمت مسجد جامع هدایت میشد و مسجد جزئی از شبکهٔ معابر شهری به شمار میرفت. به همین دلیل، ورودیهای مسجد در مسیرهای مهم شهری قرار داشت. با وجود این ارتباط نزدیک با شهر، قداست و قوانین خاص مسجد همواره حفظ میشد. مسجد دارای احکام ویژهای برای ورود، خروج، توقف و عبور بود و مردم احترام خاصی برای آن قائل بودند؛ امری که باعث ایجاد فضایی آرام و امن میشد.
صحن اصلی مسجد نیز نقش یک میدان محلی را ایفا میکرد؛ فضایی که مردم پس از عبور از بخشهای مختلف به آن وارد میشدند و تعاملات اجتماعی در آن شکل میگرفت.
در گذشته، به دلیل حضور دائمی مردم برای عبادت، تحصیل طلاب و استراحت مسافران، درهای مسجد بسته نمیشد؛ هرچند ورود غیرمسلمانان به آن ممنوع بود. این وضعیت تا دوران رضاشاه پهلوی ادامه داشت و پس از آن امکان ورود غیرمسلمانان نیز فراهم شد.
مسجد جامع تنها محلی برای عبادت نبود، بلکه نقش مهمی در تبادل علوم، انتقال اندیشهها و اطلاعرسانی شهری داشت. علما و بزرگان هنگام ورود به شهر، مسجد را محل معرفی اندیشههای خود قرار میدادند. حاکمان نیز تصمیمات مهمی همچون بخشش مالیاتها یا تغییرات مذهبی را بر سنگهای مسجد حک میکردند. مردم برای آگاهی از اخبار شهر به مسجد میآمدند و در آن به گفتوگو و تعامل میپرداختند. به این ترتیب، مسجد جامع همچون قلب تپندهٔ شهر، شادی، غم و هیجان مردم را در خود جای میداد.
کارکردهای اجتماعی مسجد جامع اصفهان
- مرکز عبادتهای روزانه و هفتگی
- محل آموزش و تحصیل علوم دینی
- فضای تبادل اندیشه و معرفی علما
- کانون اطلاعرسانی و تصمیمات حکومتی
- میدان تعاملات اجتماعی و شهری
تأثیر بر معماری مساجد در اعصار بعدی
بیشترین تغییرات معماری مسجد جامع اصفهان به دورهٔ سلجوقی بازمیگردد. پیش از این دوره، مساجد اغلب ساختاری ساده داشتند و از تزئینات هنرمندانهٔ گسترده برخوردار نبودند. نمونههایی از این مساجد را میتوان در مسجدالنبی، مسجد قرطبه در اندلس، مسجد جامع قیروان در تونس، مسجد ابنطولون در قاهره و مساجد جامع سامرا و بغداد مشاهده کرد.
در قرن پنجم هجری قمری، معماری مسجد جامع اصفهان دچار تحولی بنیادین شد و مسجد شبستانی پیشین به مسجدی چهارایوانی تبدیل گردید. این الگوی جدید که بعدها با عنوان «مسجد ایرانی» شناخته شد، بهسرعت در سراسر ایران گسترش یافت. از آن پس، بیشتر مساجد جامع بهصورت چهارایوانی ساخته شدند و حتی برخی از مساجد قدیمی نیز بر اساس این الگو تغییر یافتند.
این سبک معماری تنها به ایران محدود نماند و به دیگر سرزمینهای اسلامی نیز راه یافت. مسجد جامع اصفهان به نقطهعطفی در تاریخ معماری ایران تبدیل شد و الگویی نوین برای ساخت و بازسازی مساجد به وجود آورد.
نمونههایی از مساجد تأثیرپذیرفته از مسجد جامع اصفهان
| نام مسجد | نوع تأثیر |
|---|---|
| مسجد برسیان | پیروی از الگوی چهارایوانی |
| مسجد زواره | اقتباس از ساختار کلی |
| مسجد گلپایگان | تطبیق بخشهایی با سبک اصفهانی |
| مسجد اردستان | اصلاح ساختار مطابق الگوی جدید |
در دورههای ایلخانی و تیموری نیز این الگو مورد استفاده قرار گرفت. تیمور ضمن ساخت مساجدی در شهرهایی چون اصفهان، تبریز و شیراز، معماران برجستهٔ این مناطق را به سمرقند منتقل کرد. نتیجهٔ این اقدام، شکلگیری مساجدی به سبک چهارایوانی در خارج از ایران بود. در این روند، گنبدها نیز از فرم چهارضلعی به شانزدهضلعی تغییر یافتند.
به این ترتیب، مسجد جامع اصفهان نهتنها در شکلگیری هویت شهری اصفهان، بلکه در تحول معماری مساجد در ایران و جهان اسلام نقشی بنیادین ایفا کرده است.
ساختمان مسجد جامع اصفهان
مسجد جامع اصفهان بنایی مستطیلشکل است که صحن اصلی آن ابعادی برابر با ۷۰×۶۰ متر دارد. در صحن مسجد دو حوض دیده میشود؛ حوض میانی چهارضلعی که دقیقاً در مرکز صحن قرار گرفته و سکویی در دوران شاه محمد خدابندهٔ صفوی بر روی آن ساخته شده است. از این سکو بیشتر برای تمرین اعمال حج و فراخواندن طلاب مسجد هنگام تجمع مردم استفاده میشده است. حوض دوم در بخش شمالی صحن قرار دارد و بهصورت چندضلعی ساخته شده است.
این مسجد در مجموع دارای ده ورودی است که در چهار ضلع بنا پراکنده شدهاند. قدیمیترین ورودی مسجد در ضلع شمالی قرار دارد و نشاندهندهٔ قدمت این بخش از بناست.
ورودیهای مسجد جامع
| ضلع مسجد | تعداد ورودی |
|---|---|
| شمالی | ۲ ورودی |
| شرقی | ۲ ورودی |
| جنوبی | ۴ ورودی |
| غربی | ۲ ورودی |
| جمع کل | ۱۰ ورودی |
محرابها و ایوانها
بنای مسجد جامع اصفهان دارای چهارده محراب است که از نظر جنس و مصالح تنوع قابلتوجهی دارند:
۶ محراب کاشیکاریشده
۵ محراب سنگی
۳ محراب گچی
در مرکز چهار ضلع مسجد، چهار ایوان اصلی ساخته شده که هر یک کارکردهای مهمی همچون حضور پادشاهان، عبادت مردم، برگزاری نماز، تحصیل طلاب و تدریس استادان را بر عهده داشتهاند. این ایوانها در دورهٔ سلجوقی و بر اساس سبک معماری رازی ایجاد شدهاند.
بررسی ایوانها و فضاهای شاخص مسجد
ایوان جنوبی
- ابعاد: ۱۳/۵ × ۱۳/۸۰ متر
- دارای دو مناره با ارتفاع حدود ۳۵ متر
- شامل گنبد نظامالملک (مربوط به دورهٔ سلجوقی)
- منارهها احتمالاً متعلق به دورهٔ صفوی هستند
- دو چهلستون در کنار گنبد، ساختهشده در دوران ملکشاه سلجوقی
- شبستان صفوی در این ضلع قرار دارد که محل برگزاری نماز و عبادت بوده است
ایوان غربی
- ابعاد: ۱۲ × ۱۲ متر
- دارای کتیبههای متعدد و یک شاهنشین
- محل قرارگیری شبستان الجایتو و محراب الجایتو
- شبستان زمستانی نیز در این بخش واقع شده که در دورهٔ صفوی و در محل مصلای مظفری ساخته شده است
ایوان شمالی
- ابعاد: ۲۱/۶۰ × ۹ متر
- دارای دو گنبد به نامهای گنبد تاجالملک و گنبد خسروی
- گنبد تاجالملک قدیمیتر است و در رقابت با نظامالملک ساخته شده
- گنبد خسروی مربوط به دورهٔ صفوی است
ایوان شرقی
- ابعاد: ۱۲ × ۱۲ متر
- دارای دو شبستان
- شامل یک محراب در دالان ورودی شرقی
- دارای شاهنشین
- دارای مدرسهای متعلق به دورهٔ آل مظفر که محل تحصیل طلاب بوده است
فضاهای سرپوشیده و طاقها
مسجد جامع اصفهان در مجموع دارای ۴۸۴ فضای سرپوشیده است. هر یک از این فضاها دارای طاقهایی با سبک و معماری متفاوت هستند، بهگونهای که میتوان گفت در این مسجد ۴۸۴ طاقچشمهٔ منحصربهفرد وجود دارد. این تنوع کمنظیر، مسجد جامع اصفهان را به یکی از کاملترین نمونههای تکامل معماری اسلامی در ایران تبدیل کرده است.
سبک معماری مسجد جامع اصفهان
مسجد جامع اصفهان تلفیقی از سبکهای مختلف معماری ایران است و میتوان تأثیر معماری کشورهای همسایه را نیز در آن مشاهده کرد. برخی ویژگیهای برجستهٔ این مسجد عبارتاند از:
- ستونهای آجری دوبخشی، سهبخشی و چهاربخشی
- جرزهای آجری و طاقهای چشمهای
- ایوانهای چهارگانه
- سردرهای دوگانه برای معابر مختلف
- تزئینات متنوع و استفاده از روشهای ابداعی در هر بخش
تحول معماری
طرح اولیه مسجد، مسجد شبستانی به سبک عربی یا خراسانی بود. در قرن پنجم هجری، معماری مسجد تغییر یافت و شبستان قبلی به مسجد چهارایوانی تبدیل شد. مساجد ساخته شده به این سبک، به نام «مسجد ایرانی» شناخته میشوند.
در معماری چهارایوانی، فضای داخلی، به ویژه روبروی محراب و گنبدخانه، اهمیت بالایی دارد. در این دوره، فضای شبستانی با ستونهای متعدد و فنونی نوین برای تقویت معماری اسلامی ایران بازسازی شد.
گنبد و طاقها
مسجد جامع اصفهان دارای اسکلت باربر گنبد ترکینه است که امکان ایجاد صدها گنبد را فراهم میکند.
پلان گنبدها از چهارضلعی به هشتضلعی، سپس شانزدهضلعی و در نهایت به سیودوضلعی تغییر یافته و در نهایت به شکل دایره درآمده است.
- در گنبد تاجالملک، گنبد از جرزهای مکعبی ساخته شده است.
- در گنبد نظامالملک، ستونهایی با چهار دایره دیده میشوند.
- مسجد دارای ۴۷ دهانه با بیش از ۵۰ روش مختلف تزئینی است.
کتیبهها
در کتیبههای مسجد، نام پادشاهانی مانند ملکشاه سلجوقی و شاه عباس صفوی به همراه هفت وزیر و مشاور برجسته، از جمله خواجه نظامالملک و محمدحسین خان صدر ثبت شده است. همچنین نام ۹ نفر از بانیان و ۲۰ نفر از هنرمندان و خطاطان نیز در این کتیبهها دیده میشود.
مصالح به کار رفته
مادهٔ اصلی: آجر
منابع تاریخی مانند فروخی، ابن اثیر، مقدسی، ابن حوقل، یاقوت و ناصرخسرو اشاره کردهاند که بنای اصلی مسجد با خشت خام ساخته شده، اما بنای فعلی تنها با آجر بنا شده و با بنای اولیه متفاوت است.
در دورهٔ سلجوقی، استفاده از آجر هم از نظر زیبایی و هم از نظر ساختاری به اوج رسید. گنبد مسجد با آجرهایی با ابعاد ۱۷ × ۲۲ سانتیمتر و وزن دوونیم کیلوگرم ساخته شد.
آجرها نه تنها جنبهٔ تزئینی داشتند، بلکه برای نمایش فشارهای وارد بر طاقها نیز به کار رفتهاند.
عناصر معماری مسجد جامع اصفهان
صحن اصلی مسجد
صحن اصلی مسجد جامع اصفهان با ابعاد تقریبی ۷۰×۶۰ متر، قلب فضایی بنا به شمار میآید. این صحن دارای چهار ایوان در چهار ضلع، رواقها و غرفههای دوطبقه در اطراف و دو حوض در مرکز است.
یکی از حوضها بهشکل مربع و دقیقاً در مرکز صحن قرار دارد و حوض دیگر که چندضلعی است، در بخش شمالی صحن ساخته شده است. بر اساس کتیبهای که در دهلیز روبهروی درِ مجلسی بهدست آمده، صحن مسجد در سال ۱۰۸۴ هجری قمری به دستور محمدقلی سنگفرش شده است.
لوحهای مقدس ورودی
در هنگام ورود به مسجد، دو لوح مقدس در دو سوی ورودی دیده میشود که هر دو مربعشکل هستند. این لوحها مربوط به سال ۹۳۵ هجری قمری و دوران سلطنت شاه طهماسب اول هستند.
مشخصات لوحهای مقدس ورودی:
| ویژگی | توضیح |
|---|---|
| شکل | مربع |
| ابعاد | ۵۵ × ۵۲ سانتیمتر |
| جنس | سنگ |
| محل نصب | کمی بالاتر از سطح زمین |
| کارکرد آیینی | لمس توسط زائران برای تبرک |
به دلیل ارتفاع کم این لوحها از سطح زمین، مردم هنگام ورود دست خود را بر آنها میکشند و آنها را متبرک میدانند.
لوحها و بنای حوض مرکزی
دربارهٔ بنایی که بر روی حوض مرکزی صحن ساخته شده، روایتهای مختلفی وجود دارد. بر اساس دیدگاه هنرفر، در دوران سلطنت شاه محمد خدابنده صفوی دستور داده شد بنایی بر روی حوض ساخته شود تا در فصل تابستان پوششی برای انجام امور مذهبی فراهم کند. همچنین زائرانی که قصد سفر به بیتاللهالحرام داشتند، در اطراف این بنا به تمرین اعمال حج میپرداختند.
روایتی دیگر به دوران آلبویه بازمیگردد؛ در آن زمان به دلیل ازدحام شاگردان صاحب بن عباد و نرسیدن صدای سخنران از ایوان جنوبی به انتهای مسجد، فردی بر روی این بنا میایستاده و مردم را فرا میخوانده است.
ویژگیهای بنای حوض:
- دارای چهار ستون
- نصب دو لوح سنگ مرمر
- ابعاد هر لوح: ۵۷ × ۵۰ سانتیمتر
کتیبههای لوحهای حوض
لوح واقع در سمت غربی مربوط به سال ۹۸۵ هجری قمری و دوران سلطنت محمد خدابنده است و به سالهای حکومت او اشاره دارد.
لوح واقع در سمت شرقی شامل اشعاری به زبان فارسی و به خط نستعلیق است که بیان میکند به فرمان صدراعظم، فردی به نام یوسف آقا بنایی و سجدهگاهی بر روی این حوض ساخته است.
دکهها (محل مکبر)
در شبستانها و صحن اصلی مسجد، فضاهایی برای اعلام مراحل نماز و استقرار مکبر در نظر گرفته شده بود. به این فضاها «دکه» گفته میشود.
محل دکهها در مسجد جامع اصفهان:
- در حدفاصل صفهٔ صاحب و گنبد نظامالملک
- در مرکز صحن اصلی مسجد
این عناصر نقش مهمی در نظمبخشی به نماز جماعت و ارتباط صوتی میان امام و نمازگزاران داشتهاند.
ضلع شمالی مسجد جامع اصفهان
در قرن ششم هجری، برای ایجاد ایوان میانی در ضلع شمالی مسجد، بخشی از ستونها و دهانهٔ شبستان این قسمت تخریب شد. در انتهای این ایوان، سنگی مرمری نصب شده که با نقوش گل، بوته و خطوط کوفی تزئین شده است.
تزئینات ایوان شمالی شامل آجرکاری و کتیبهای گچبریشده است که به دورهٔ شاه سلیمان صفوی در اواخر قرن یازدهم هجری بازمیگردد.
در دو سوی این ایوان، چهلستونهای بزرگی متعلق به دورهٔ دوم سلجوقی (سدهٔ ششم هجری) قرار گرفتهاند. طاقهای آجری چهلستون شرقی از نظر تنوع و ارزش معماری، از بخشهای شاخص و قابل توجه مسجد جامع به شمار میآیند.
فضاهای معماری شاخص ضلع شمالی
در این ضلع، نیمطبقهای نیز وجود دارد که دسترسی به آن از طریق دو ردیف پلکان در خارج از بنا امکانپذیر است.
در شمال ایوان و چهلستونهای آن، چهلستون دیگری ساخته شده که نقش واسطهای میان ساختمانهای دورهٔ دوم سلجوقی و گنبد تاجالملک (سدهٔ پنجم هجری) دارد. این چهلستون در انتهای ضلع شمالی مسجد قرار گرفته است.
گنبد تاجالملک (گنبد خاکی)
آخرین بنای ضلع شمالی، گنبد تاجالملک است که با نام «گنبد خاکی» شناخته میشود. این گنبد به دستور وزیر ملکشاه سلجوقی ساخته شده و در کتیبهٔ نصبشده بر آن، نام وزیر و سال ساخت بنا یعنی ۴۸۱ هجری قمری ذکر شده است.
یافتههای باستانشناسی
حفاریهای انجامشده در شبستان شمال شرقی مسجد تا عمق دو متر ادامه داشت و در جریان آن، بقایایی از روستای یاوان کشف شد. در منابع تاریخی اصفهان آمده است که این روستا و خانههای آن خریداری شده و مسجد جامع بر روی آن بنا شده است.
این کشفیات نشان داد که بخشهایی از مسجد به دورهای پیش از قرن سوم هجری قمری تعلق دارد.
غسالخانه
در بخش شمال غربی مسجد جامع، غسالخانهای قرار دارد که در گذشته بهعنوان محل غسل و کفن اموات مورد استفاده بوده است.
سنگ شاخص (ساعت آفتابی)
در قسمت شرقی ایوان شمالی، سنگی مستطیلشکل بهعنوان ساعت آفتابی وجود دارد که در روزهای آفتابی برای تشخیص زمان و آگاهی از وقت شرعی نماز به کار میرفته است.
وتر این سنگ در راستای شمال به جنوب قرار دارد.
مشخصات سنگ شاخص:
| ویژگی | توضیح |
|---|---|
| نوع | ساعت آفتابی |
| جنس | سنگ |
| شکل | مستطیل |
| محل قرارگیری | شرق ایوان شمالی |
| جهت وتر | شمال – جنوب |
| کاربرد | تعیین زمان و اوقات شرعی |
کتیبههای ضلع شمالی مسجد جامع اصفهان
در بالای شاهنشین ضلع شمالی، کتیبهای گچبریشده قرار دارد که مربوط به سال ۱۰۹۳ هجری قمری است. این کتیبه به خط ثلث نوشته شده و در آن آمده است که شاه سلیمان صفوی دستور تجدید بنای مسجد را صادر کرده است.
شاهنشین این بخش که در انتهای بنا ساخته شده، دارای مقرنسهای گچی بسیار ظریف است. در اطراف این مقرنسها، آیات ۳۶، ۳۷ و ۳۸ سورهٔ نور به خط کوفی همراه با نقوش گل و بوته نگاشته شدهاند.
ویژگیهای معماری شاهنشین
در این قسمت، فضایی کاخمانند دیده میشود که شامل عناصر متنوع معماری است. این فضا به دورهٔ سلجوقیان تعلق دارد و تزئینات آن بهگونهای انجام شده که میان ساختار بنا و آرایشهای تزئینی، هماهنگی کامل برقرار شده است.
عناصر شاخص این فضا عبارتاند از:
- قابهای دیواری
- ستونهای باریک
- پنجرههای مشبک
- ازارههای مرمری
- طاقنماها
- گنبد سلجوقی
اشعار و کتیبههای نوشتاری
در بخش فوقانی پنجرهٔ این فضا، اشعاری به خط نستعلیق و بر زمینهٔ سفید نوشته شده است:
شکرالله که طاق درویشان
باصفا شد چو کعبه دلشان
چون حسینای کارگر کار
شد تمام از توجه ایشان
همچنین در قسمت هلالیشکل سقف شاهنشین، عباراتی به خط بنایی نوشته شده که شامل این مضامین است:
«لاالهالاالله محمد رسولالله علی ولیالله»
«محمد و علی خیر البشر»
«یا الله المحمود فی کل فعاله»
سردر قدیمی ضلع شمالی
در سردر این بخش، کتیبهای متعلق به سال ۵۱۵ هجری قمری دیده میشود که محتوای آن به آتشسوزی مسجد اشاره دارد. این سردر بهعنوان قدیمیترین سردر موجود مسجد جامع اصفهان شناخته میشود.
سنگاب شاهصفی
در مقابل درِ شمالی مسجد و در محوطه، سنگاب شاهصفی قرار دارد.
مشخصات سنگاب شاهصفی:
| ویژگی | توضیح |
|---|---|
| دوره تاریخی | دوران شاه صفی |
| قطر دهانه | ۱۱۵ سانتیمتر |
| جنس | سنگ پارسی |
| تزئینات | نقوش برجسته |
| وضعیت | بخشی از آن شکسته و از بین رفته |
| محل پیشین | مقابل مقبرهٔ علامه مجلسی |
| نوشتهها | فارسی و عربی، با خطوط ثلث و نستعلیق؛ شامل جملات، اشعار و صلوات بر ۱۴ معصوم |
سردر بواسحاقیه
در شمال غربی مسجد، سردر بواسحاقیه قرار دارد که به کوچهٔ ابواسحاقیه منتهی میشود. این سردر معمولاً بسته است و امکان تردد از آن وجود ندارد.
بر روی لوح این سردر که مربوط به سال ۱۳۰۱ هجری قمری است، آیات ۳۲ تا ۳۹ سورهٔ ص به خط ثلث و بر زمینهٔ کاشی خشت لاجوردی نوشته شدهاند.
صفهٔ حکیم
در سمت راست مسجد، صفهٔ حکیم قرار دارد که ایوانی کوچک با ابعاد تقریبی ۸/۳۰ × ۵/۱۰ متر است و بنای آن به دورهٔ سلجوقیان بازمیگردد. دیوار روبهروی این ایوان بهطور کامل گچبری و مقرنسکاری شده و در پایین آن این عبارت نوشته شده است:
«قال علیهالسلام: المسجد بیت کل تقی»
در این ایوان، کتیبهای متعلق به دوران شاه عباس صفوی نیز وجود دارد. احتمال میرود ابتدای این کتیبه شامل حدیثی بوده که امروزه از بین رفته، اما بخش باقیمانده آن همچنان پابرجاست.
شاه عباس اول پس از رسیدن به سلطنت، فرمان مرمت بخشهایی از این ایوان را صادر کرد. این فرمان در سال ۹۹۶ هجری قمری به قلم صحیفی و به خط ثلث گچبری شده و به دوران نورالدین محمد بن جلالالدین محمد حکیم اصفهانی مربوط است.
ایوان درویش (صفهٔ درویش)
صفهٔ درویش پیش از سال ۵۱۵ هجری قمری بهعنوان آخرین ایوان ساختهشده در دورهٔ سلجوقی، در ضلع شمالی مسجد جامع اصفهان و با ساختاری متفاوت ایجاد شد. این ایوان با ابعاد ۲۱/۶۰ × ۹ متر، کمعرضترین و در عین حال عمیقترین ایوان مسجد به شمار میرود.
یکی از وجوه نامگذاری این ایوان که به دورهٔ صفوی بازمیگردد، شخصی به نام درویش محمد است؛ جد مادری علامه مجلسی که در روزهای تابستان در این ایوان به تدریس حدیث میپرداخت.
ویژگیهای معماری و ساختاری
- تزئینات داخلی شامل آجر و گچ است، در حالی که نمای بیرونی ساده طراحی شده
- طاق ایوان از نوع طاق آهنگ، کشیده و عمیق است
- سقف دارای گهواره بوده و فاقد مقرنسکاری است
- پلان ایوان مستطیلشکل است
- تنها ایوان مسجد با شالودهای عمیق محسوب میشود
صفهٔ درویش در ابتدا دارای درگاههایی باز بوده، اما امروزه این درگاهها با آجر مسدود شدهاند. در قرون هشتم، نهم و دهم هجری قمری تغییرات اندکی در این بخش ایجاد شد و جرزها به شکل امروزی درآمدند. با این حال، بخش قابلتوجهی از دیوارههای بنا همچنان به دیوار خشتی قدیمی مسجد محدود میشود و سالن انتهایی آن احتمالاً کاربری راهروی تشریفاتی داشته است.
تزئینات و کتیبهها
تزئینات شاخص این ایوان شامل کتیبههای گچبریشده به خط کوفی بر زمینهای قرمز است. این ایوان از پنج جهت به شبستانهای اطراف ارتباط دارد و به دلیل نداشتن دیوارهای مسطح، فضای مناسبی برای تزئینات گسترده نداشته است.
در انتهای ایوان، شاهنشینی با پنجرههای مشبک مرمری قرار دارد که بخش فوقانی آن با گچ مقرنسکاری شده است. همچنین کتیبهای هشتضلعی و برجسته به وسیلهٔ همین گچها ساخته شده که آیات ۳۶ یا ۳۸ سورهٔ نور بر آن حک شده و با نقشهای گُل و بوته تزئین شده است.
ستونهای ایوان نیز با آجر و خط کوفی بنایی تزئین شدهاند، اما به دلیل بافت یکدست، خوانش نوشتههای آنها دشوار است. محتوای کتیبههای موجود در این صفه، بیشتر به آداب شرعی، اخلاقی و فضیلتهای نماز اشاره دارد.
مرمت و بازسازی
این ایوان در اثر استفادهٔ مداوم نمازگزاران و عوامل محیطی دچار نمزدگی شده بود. پس از:
- خارجسازی خاکهای اضافی
- نصب هواکش در اطراف ایوان
- کفسازی مجدد
عملیات مرمت به پایان رسید. در بخش انتهایی ایوان نیز دهانهای تورفته شبیه بالکن وجود داشت که بهشدت تخریب شده بود؛ به همین دلیل با استفاده از پایههای چوبی و شمعگذاری در زیر گچها، از ریزش بیشتر مصالح جلوگیری شد.
خلاصهٔ مشخصات ایوان درویش
| ویژگی | توضیح |
|---|---|
| دورهٔ ساخت | سلجوقی |
| موقعیت | ضلع شمالی مسجد |
| ابعاد | ۲۱/۶۰ × ۹ متر |
| نوع طاق | طاق آهنگ |
| شاخصهٔ متمایز | شالودهٔ عمیق |
| کاربری تاریخی | تدریس، عبادت و عبور تشریفاتی |
گنبد خاکی (تاجالملک)
در شمال مسجد جامع اصفهان، قرینهٔ گنبد نظامالملک، گنبدی به نام تاجالملک قرار دارد که مردم آن را گنبد خاکی یا گنبد خاگی نیز مینامند. این گنبد به دلیل رقابتی که میان تاجالملک و نظامالملک وجود داشت، به سبک رازی ساخته شد و در زمان ملکشاه سلجوقی خارج از مسجد قرار داشت. پیش از ادای نماز جمعه، ملکشاه مراسم تشریفاتی را زیر این گنبد برگزار میکرد.
با وجود این، برخی پژوهشگران کاربریهای دیگری برای گنبد ذکر کردهاند، مانند کتابخانه، مکان بارعام یا مقبره؛ اما با توجه به باز بودن دو سمت و عدم وجود محراب، نظریههای کتابخانه و سایبان مورد تأیید قرار نگرفتهاند.
ویژگیهای معماری
- شکل گنبد: ابتدا مربعی، سپس هشتضلعی، سپس شانزدهضلعی و در نهایت بر استوانه بنا شده است
- قطر: ۱۰/۵ متر
- ارتفاع: ۱۹/۵ متر
- دارای دو پوسته: پوستهٔ خارجی با آجرهای تزئینی پوشانده شده
- تزئینات: آجرهای هندسی و نقوش برجسته بسیار هنرمندانه
- کاربریهای احتمالی: تشریفات مذهبی، سایبان، کتابخانه یا آرامگاه
کتیبهها
- کتیبهٔ اصلی گنبد
- خط: کوفی ساده و آجر برجسته
- آیات: آیه ۵۴ سورهٔ اعراف
- بانی: ابوالغَنائم مرزبان بن خسرو فیروز شیرازی (ملقب به تاجالملک)
- سال ساخت: ۴۸۱ ه.ق
- ۳۲ پشتبغل
- هر یک شامل دو کلمه به خط کوفی ساده بر آجر
کتیبهٔ داخلی زاویهها
- پس از عبارت «بسم الله الرحمن الرحیم»
- آیات ۷۸ و ۷۹ سورهٔ اسراء
- کتیبهٔ ضلع جنوبی
- خط: کوفی ساده بر آجر برجسته
- آیات: ۲۶ و ۲۷ سورهٔ آلعمران
کتیبهٔ سر گنبد خاکی
- دوره: آل مظفر، سال ۷۶۸ ه.ق
- محل: از طریق سردر شمالی مسجد به کوچه راه دارد
حاشیهها:
- سمت راست: آیهٔ اول تا آخر سورهٔ دهر
- سمت چپ: آیه ۲۱ تا ۲۶ همان سوره
جدول مشخصات گنبد تاجالملک
| ویژگی | مشخصات |
|---|---|
| نام | تاجالملک / گنبد خاکی |
| موقعیت | ضلع شمالی مسجد جامع اصفهان |
| سبک معماری | رازی |
| قطر | ۱۰/۵ متر |
| ارتفاع | ۱۹/۵ متر |
| شکل | مربعی → هشتضلعی → شانزدهضلعی → استوانه |
| پوسته | دو پوسته، خارجی با آجر تزئینی |
| سال ساخت | ۴۸۱ ه.ق |
| بانی | ابوالغَنائم مرزبان بن خسرو فیروز شیرازی |
| کتیبهها | آیات ۵۴ سوره اعراف، ۷۸ و ۷۹ سوره اسراء، ۲۶ و ۲۷ سوره آلعمران |
| کاربری احتمالی | تشریفات، سایبان، کتابخانه، آرامگاه |
گنبد خسروی
موقعیت: ضلع شمال شرقی مسجد جامع اصفهان، کنار قدیمیترین سردر مسجد
دوره ساخت: احتمالاً دوران صفوی
ابعاد: قطر ۱۰/۲۰ متر، ارتفاع ۱۲/۲۰ متر
مصالح: آجر مشابه آجرهای شبستان صفوی
دسترسی: راهپلهای در سمت شمالی که به پشتبام متصل میشود، سبک جدید
توضیحات: این گنبد از نظر اهمیت و بزرگی با گنبدهای تاجالملک و نظامالملک قابل مقایسه نیست. بنا بر منابع تاریخی، در شمال آن کتابخانهای وجود داشته و ستونها و دیوارهای آجری در حفاریها یافت شده است.
ضلع جنوبی مسجد
ضلع جنوبی مسجد جامع اصفهان از بخشهای اصلی مسجد است که طی دوران مختلف تغییرات معماری داشته است.
ویژگیها و تاریخچه
ساختمان اولیه: سبک عربی، ساختهشده از خشت خام
دوره سلجوقی: مسجدی زیباتر با تزئینات آجری و گچی، ساخته شده بین سالهای ۴۶۵ تا ۴۸۵ ه.ق
گنبد نظامالملک: در همین ضلع و همزمان با دوران سلجوقیان ساخته شد
صحن جنوبی: اوایل قرن ششم هجری، با مقرنسهای درشت و تزئینات مرمری و معرق برجسته
دوره صفوی: بیشتر تزئینات آجری و کاشیکاریهای دوره شاه طهماسب و شاه عباس
تزئینات و کتیبهها
لوحها و کتیبهها
- چهار لوح بزرگ و سیزده لوح کوچک نمای دور طاق به دستور شاه طهماسب (قرن دهم ه.ق)
- کتیبه سال ۱۰۷۰ ه.ق مربوط به تعمیرات ایوان جنوبی توسط شاه عباس
- کتیبههای فرمان شاه اسماعیل صفوی و شاه طهماسب شامل دستور بخشش مالیات و منع دریافت عوارض
محرابها
- دو محراب مرمری در دو طرف ایوان جنوبی که به گنبد نظامالملک متصل میشود
- محراب غربی: صلوات بر پیامبر و ۱۲ امام، سال اثر ذکر شده
- محراب شرقی: آیات قرآن و صلوات مشابه، سال اثر ۹۱۸ ه.ق
ستونها و نقشها
- ستونهای سنگی و مرمری با نقوش برجسته
- عبارات دعای نادعلی بر ستونها:
- ستون راست: «ناد علیا مظهر العجائب تجده عونا لک فی النوائب»
- ستون چپ: «کل هم و غم سینجلی بولایتک یا علی یا علی یا علی»
سردرها
- بابالدشت: جنوب غربی، دارای چهلستون شاهعباسی، منبتکاری و طاق آجری، آیات ۱–۳ سوره جمعه و آیه ۱۲۷ سوره بقره
- سردر جنوبی: غرب گنبد نظامالملک، دو لنگه، آیات ۱۸ سوره جن و آیه ثلث با زمینه لاجوردی
جدول مشخصات گنبد خسروی و ضلع جنوبی
| ویژگی | گنبد خسروی | ضلع جنوبی مسجد |
|---|---|---|
| موقعیت | شمال شرقی مسجد، کنار سردر قدیمی | ضلع جنوبی مسجد |
| دوره ساخت | احتمالاً صفوی | عربی اولیه → سلجوقی → صفوی |
| قطر | ۱۰/۲۰ متر | – |
| ارتفاع | ۱۲/۲۰ متر | – |
| مصالح | آجر مشابه شبستان صفوی | خشت خام، آجر و گچ، مرمر، کاشی معرق |
| تزئینات | ساده، مشابه شبستان صفوی | مقرنس، کتیبه، لوح، کاشی کاری و آجرکاری |
| دسترسی | راهپله شمالی به پشتبام | چندین ایوان، محراب، سردر |
| کتیبهها | ندارد (اطلاعات دقیق نیست) | فرمان شاه اسماعیل و شاه طهماسب، کتیبههای محراب و لوحها |
| کاربری | ناشناخته | نماز، تشریفات، اتصال به گنبد نظامالملک |
گنبد خواجه نظامالملک
در دوران حکمرانی ملکشاه سلجوقی در اصفهان (۴۶۵–۴۸۵ ه.ق)، خواجه نظامالملک، وزیر سلجوقی، گنبدی عظیم در ضلع جنوبی مسجد جامع ایجاد کرد. این گنبد به سبک رازی ساخته شد و برای ایجاد آن بخشی از شبستان تخریب گردید. ساختار گنبد به گونهای است که در قسمتهای شرقی، غربی و شمالی هیچ فضای سرپوشیدهای وجود نداشت و بناهای موجود کنونی بعداً اضافه شدهاند.
قاعدهٔ گنبد مربعشکل است و با افزایش ارتفاع به هشتضلعی و سپس به دایره تبدیل میشود. گنبد بر گوشوارههای سهپرهای قرار دارد و دو پوسته دارد؛ پوستهٔ داخلی بین ترکبندیها و پوستهٔ خارجی آن، ترکبندیها را پوشش میدهد. ستونهای باربر هشت عدد بوده و به شکل چندبخشی و گچبریشده ساخته شدهاند. این ستونها از ترکیب چهار دایره ایجاد شدهاند تا جایگزین ستونهای مربعشکل و حجیم شوند. اضلاع داخلی تالار گنبد بین ۱۴/۳۰ تا ۱۴/۶۰ متر و اضلاع خارجی ۲۱ متر با ارتفاعی حدود ۲۶/۸۱ متر ساخته شدهاند. این گنبد نسبت به جمعیت آن زمان کوچک بوده و احتمالاً تنها برای اعیان و اشراف طراحی شده است.
کتیبههای داخلی گنبد به خط کوفی ساده بر آجری برجسته حک شده و نام ملکشاه سلجوقی، خواجه نظامالملک و سازندهٔ بنا، ابیالفتح احمد بن محمد خازن، روی آن درج شده است. محراب گنبد که احتمالاً در قرن دهم ه.ق و دوران شاه طهماسب اول ساخته شده، با مرمر و کاشی تزئین شده و کتیبهای به خط ثلث شامل جملهٔ «قال الله تبارک و تعالی» و آیات ۱۴۲ تا ۱۴۴ سورهٔ بقره بر آن نقش بسته است. در ضلع شمالی گنبدخانه، سورههای انشراح و دهر به صورت گچبری شده دیده میشوند.
حفاریهای باستانشناسی به سرپرستی اومبرتو شراتو نشان داد که لایهٔ نخست کف گنبد از سنگ مرمر دوران صفوی تشکیل شده است. لایهٔ دوم مربوط به سنگفرش دوران سلجوقی بوده و حدود ۵۰ سانتیمتر پایینتر از کفسازی صفوی قرار دارد. کفسازی قرن سوم ه.ق نیز شواهدی از دیوار محراب و کف آن را نشان داد. همچنین گلهای هشتپر و ستونی که با گچ تزئین شدهاند، یافت شد و به دوران ساسانی نسبت داده شدهاند.
شبستان صفوی در جنوب غربی مسجد
این شبستان در انتهای قسمت جنوب غربی مسجد قرار دارد و بر روی بقایای آثار دورهٔ تیموری ساخته شده است. از سمت غرب به دیوار اولیه، از جنوب به کوچهٔ پشت مسجد، از غرب به کوچهٔ بواسحاقیه و از شمال به راهروی غربی محدود میشود. فضای داخلی به دو بخش تقسیم شده است:
بخش شرقی: ستونهای مربعی و شطرنجی با ۲۸ چشمه در سقف
بخش غربی: ۶ طاق با دهانهٔ ۹ متری، ۷ چشمه باریک روی طاقها
تزئینات شمالی شبستان به صورت گرهچینی طراحی شده و محراب آن از جنس مرمر است. بر روی محراب اشعاری حک شده است:
«مصطفی شد شه علم آن مملکت را در علی است / چون دهندت راه در این شهر علم از در درآ»
«از در اهل صفا روی مگردان ای دل / راه دور است از این در به خدا نزدیک است»
کاوشهای باستانشناسی نشان داده ستونهایی از دورهٔ آلبویه در بخش شمالی این فضا وجود داشتهاند.
چهلستونهای گنبد خواجه نظامالملک
چهلستونها در دو طرف گنبد خواجه نظامالملک قرار دارند و مربوط به دوران سلجوقیان و زمان ملکشاه هستند. این ستونها در دورههای بعد دچار تغییرات شده و بخشی از آنها با گچبری پوشانده شدهاند. از ویژگیهای شاخص آنها میتوان به خطوط و کتیبههای باقیمانده از دوران صفوی اشاره کرد.
چهلستون شرقی: دارای خطوط کوفی و شعری بر ستونها:
«بهتر بود بنزد فقیران ز باغ و راغ / در کنج مسجدی که بسوزند چون چراغ»
چهلستون غربی: محراب مرمری با عبارت «قال النبی صلی الله علیه و آله و سلم انا مدینه العلم و علی بابها»
جنوب غربی مسجد: چهلستونی از دوره شاه عباس اول، با محراب مرمری و عبارات برجسته به خط ثلث
علاوه بر این، چند لوح و کتیبه مهم در این بخش قرار دارند:
| مکان | شرح |
|---|---|
| توبهنامه شاه طهماسب | ضلع راست محراب، روی لوح سنگی، خط ثلث برجسته |
| لوح ضلع شمالی شرقی | سوره انشراح به خط بنایی ساده گچبری |
| لوح ضلع شمالی غربی | آیات ۱ تا ۴ سوره دهر |
| لوح منع ورود امرا | ضلع غربی گنبد، روی دیوار بلند، طول ۱ متر و عرض ۷۲ سانتیمتر، مربوط به شاه طهماسب، بخش پایینی تاریخ از بین رفته |
ایوان صاحب
ایوان صاحب در ضلع جنوبی مسجد واقع شده و ابعادی برابر ۱۳/۸۰ × ۱۳/۵۰ متر دارد. نام این ایوان برگرفته از صاحب بن عباد، ادیب، شاعر و وزیر شیعهمذهب دربار رکنالدوله دیلمی است که در این مکان به تدریس مشغول بود. جسد او پس از درگذشت در سال ۳۸۵ ه.ق به اصفهان منتقل و در منزلش در محله طوقچی دفن شد و مردم همچنان مقبرهٔ او را زیارت میکنند.
در دوره شاه طهماسب، نمای خارجی ایوان با کاشیهای معرق متنوع تزئین شد، اما بنای اصلی آن به سبک رازی باقی مانده است. در داخل مقرنسها، عبارتهایی به خط بنایی مشکی بر زمینه آجری شطرنجی حک شده که شامل اسامی خداوند میشوند. روی دیوار جنوبی، صفحهای کاشیکاریشده وجود دارد که قرینه الواح شاه طهماسب و شاه اسماعیل است و نام یکی از استادان در آن ذکر شده است.
ویژگیهای کتیبهها و لوحها در ایوان صاحب
لوحهای هلال خارجی: شامل دو نوع
مستطیلشکل با خط ثلث سفید معرق روی کاشی لاجوردی
چهارضلعی (دایرهای مانند) و مستطیل کوچکتر با خط نستعلیق روی کاشی مشکی
کتیبهٔ اوزون حسن: مربوط به دوران آققویونلو، سال ۸۸۰ ه.ق، شامل تعمیر منارهها و کف ایوان، با خط ثلث روی زمینهٔ مثلثی لاجوردی
کتیبهٔ هلال: خط ثلث روی زمینه کاشی لاجوردی، سال ۹۳۸ ه.ق، شامل آیات ۱ تا ۸ سورهٔ اسراء
کتیبهٔ شاه عباس دوم (سلطان صاحبقران): خط ثلث بر زمینه لاجوردی، سال ۱۰۷۰ ه.ق
کتیبهٔ سنگفرش: لوح مرمر، طول ۶۳ و عرض ۴۳ سانتیمتر، اشعار به خط نستعلیق، سال ۱۰۸۴ ه.ق
کتیبهٔ سنگاب صفه: زیر ایوان، قطر دهانه ۷۰ سانتیمتر، ساخته استاد امین در سال ۱۱۰۲ ه.ق، سنگ پارسی با حکاکی برجسته نستعلیق
کتیبهٔ آب مباح مسجد: سال ۱۳۴۰ شمسی، لوح سنگی طول ۱۲۱ و عرض ۸۳ سانتیمتر، حاکی از تأمین آب مسجد به وسیله امیر اصلان بن رستم سلطان لَله افشار ارشلو و شاهزاده احمد میرزا
مشخصات کتیبهها و لوحها
| نام کتیبه / لوح | محل | خط | سال | توضیحات |
|---|---|---|---|---|
| لوحهای هلال خارجی | هلال غربی ایوان | ثلث و نستعلیق | — | مستطیل و چهارضلعی، از پایین به بالا شروع میشوند |
| کتیبه اوزون حسن | ایوان صاحب | ثلث | ۸۸۰ ه.ق | تعمیر منارهها و کف ایوان، زمینه مثلثی لاجوردی |
| کتیبه هلال | ایوان صاحب | ثلث | ۹۳۸ ه.ق | آیات ۱ تا ۸ سورهٔ اسراء |
| کتیبه شاه عباس دوم | ایوان صاحب | ثلث | ۱۰۷۰ ه.ق | شامل نام شاه «صاحبقران» |
| کتیبه سنگفرش | دیوار جنوبی سردر مجلسی | نستعلیق | ۱۰۸۴ ه.ق | نشاندهنده سنگفرش شدن مسجد |
| کتیبه سنگاب صفه | زیر ایوان | نستعلیق | ۱۱۰۲ ه.ق | سنگ پارسی، حکاکی برجسته |
| کتیبه آب مباح | روبروی محراب ضلع جنوبی | نستعلیق | ۱۳۴۰ شمسی | تأمین آب مسجد و وقف آن، شامل اشعار |
ضلع غربی و ایوان استاد
ایوان ضلع غربی با تخریب ستونهایی از دوره عباسی ساخته شد و در قرن ششم ه.ق ایجاد شده است. دیوارهای غربی آن به خشتهای قرن سوم ه.ق میرسد. این ایوان اساسی سلجوقی دارد و سقف آن، همانند ایوان جنوبی، از مقرنسهای درشت ساخته شده است. در ابتدای قرن دوازدهم ه.ق و در دوره شاه سلطان حسین، داخل و خارج آن با نقوش و خطوط بنایی و کاشیهای رنگارنگ تزئین شد و از صورت ساده سلجوقی خارج شد.
شبستانها در ضلع غربی:
- شبستان بزرگ و کوچک مربوط به قرن نهم ه.ق باقی ماندهاند.
- شبستان کوچک الجایتو دارای محراب با گچبریهای گل و بوته و کتیبه تاریخی ۷۱۰ ه.ق است.
- شبستان بزرگ سلطان محمد پسر بایسنقر تیموری دارای ۱۸ چشمه طاق و مرمرهای شفاف در طاقها است.
ایوان استاد
ایوان غربی به طول و عرض ۱۲ متر با طاقهای گهوارهای و مقرنسهای درشت ساخته شده و به نام «صفه استاد» معروف است. این نام به دلیل استاد سازنده آن و شاگردش که ایوان شرقی را ساخته، انتخاب شده است. ایوان استاد در دوره شاه سلطان حسین با کاشیها و خطوط و کتیبههای متنوع تزئین شده و بالای آن گلدستهای برای اذان نصب گردیده است.
مشخصات کتیبهها و لوحها در ایوان استاد
| نام کتیبه / لوح | محل | خط | سال | توضیحات |
|---|---|---|---|---|
| کتیبه شاه سلطان حسین | ایوان استاد | ثلث | ۱۱۱۲ ه.ق | ثبت توسط علینقی امامی، زمینه کاشی لاجوردی |
| تابلو محمد امین اصفهانی | دیوار شمالی | نستعلیق | ۱۱۱۲ ه.ق | چهار ترنج و یک مربع، شامل شعر و ذکر محبت علی |
| شاهنشین ایوان استاد | دیوار مقابل | ثلث | — | کتیبه طولانی، بخشی شمال و بخشی جنوب، آیه ۱ تا ۶ سوره دهر روی سقف |
| لوح نستعلیق | پنجره مشبک شاهنشین | نستعلیق | ۱۱۱۲ ه.ق | شامل ۱۱ لوح با صلوات بر ۱۴ معصوم |
| کتیبه محراب ایوان | محراب ایوان | ثلث | ۱۱۱۲ ه.ق | شامل «لا اله الا الله…» و آیات ۱۰۹ و ۱۱۰ سوره کهف و آیه ۳۹ آلعمران |
| کتیبه حوضخانه | ابتدای دالان حوضخانه | نستعلیق | ۱۰۷۳ ه.ق | شامل مشخصات واقف و وقفنامه |
| شاخص ظهر دیواری | ایوان غربی | کاشی لعابدار فیروزهای | — | زمان اقامه نماز ظهر را مشخص میکند |
محراب و شبستان الجایتو
محراب الجایتو:
در شمال ایوان استاد واقع شده، مربوط به قرن هشتم ه.ق، با گچبریهای گیاهی و هندسی بسیار زیبا.
لوح مرکزی طاق فوقانی کتیبهای دارد که در ۷۱۰ ه.ق توسط وزیر محمد ساوی و زیر نظر عضد بن علی ماستری ایجاد شده است.
شامل چهار کتیبه است: یکی شامل نام سلطان محمد خدابنده و سه کتیبه دیگر شامل آیات قرآنی و احادیث.
شبستان الجایتو:
متعلق به قرن سوم ه.ق و حدود ۵۰ سال بعد تخریب شد.
ورودی مقابل محراب به حوضخانه ختم میشود و دارای دو لنگه در است که شامل عبارتهای وقف به خط ثلث و اشعار است (۸۵۱ ه.ق، توسط سید محمود نقاش).
شبستان زمستانی (بیت الشتاء)
سلطان محمد بن بایسنقر بن شاهرخ در دوره تیموری، دستور ساخت «بیت الشتاء» را داد. این بنا در ضلع غربی، پشت ایوان استاد و کنار شبستان الجایتو و به سبک رازی ساخته شده است.
ویژگیهای معماری:
- طاق متقاطع: جلوگیری از خروج حرارت در زمستان و حفظ خنکی در تابستان.
- پشتبام مسطح: امکان برپایی نماز صبحگاهی روی بام.
- ستونها و قوسها: ستونهای قطور، قوسهای مغولی و سقفهای خیمهای شکل.
- چشمهطاقها: هر چشمه دارای قطعه سنگ مرمری برای ورود نور طبیعی، به تعداد ۱۸ چشمه.
- ابعاد: طول ۵۰ متر، عرض ۲۵ متر.
ورودی و تاریخچه
ورودی شبستان در قسمت جنوبی ایوان غربی قرار دارد.
در زمان ایلخان مغول، الجایتو برای آن دری دیگر ایجاد کرد.
شبستان دارای پوشش ساده گچی است و تزئینات خاص ندارد، اما به دلیل معماری حرارتی و ساختار ستونها از دیگر شبستانهای ایران متمایز است.
ساخت اولیه: سال ۸۵۱ ه.ق به دست محمد فرزند بایسنقر.
تزئینات معاصر: سال ۸۸۰ ه.ق در دوران اوزون حسن آققویونلو.
کتیبه سردر شبستان زمستانی
| نام کتیبه | محل | خط | سال | توضیحات |
|---|---|---|---|---|
| سردر شبستان زمستانی | شمال ایوان استاد | ثلث | ۸۵۱ ه.ق | زمینه لاجوردی، توسط سید محمود نقاش؛ شامل نام سلطان محمد بهادر و عماد بن مظفر وَرزَنهای |
درِ مجلسی
این در به دلیل نزدیکی به مقبره مجلسی به این نام معروف است.
ویژگیها:
بقعه شامل آرامگاه آخوند محمدتقی مجلسی، محمدباقر مجلسی و چند نفر دیگر.
تزئینات: نقاشی، آیینهکاری و ازارههای کاشی.
طراحی نقاشیها: توسط ملا محمد باقر انجام شده است.
دسترسی: حیاط بقعه به کوچه شمالی مسجد متصل میشود.
کتیبهها و متون روی در مجلسی
| نام کتیبه / محل | خط | سال | توضیحات |
|---|---|---|---|
| کتیبه صحیفی جوهری | — | — | شامل بخشهایی از آیات ۳۶ و ۳۷ سوره نور |
| کتیبه سنگی سردر مقبره | — | — | با مقرنسهای گچی؛ مربوط به تعمیر و بازسازی بقعه، بر اساس خواب مؤمنی و حضور حجت بن الحسن |
مسجد مصلی
این فضا در پشت دیوار غربی مسجد، مربوط به قرن سوم ه.ق قرار دارد و برای ادای نماز ساخته شده بود.
ویژگیها:
- فضایی سر باز با امکان ورود و خروج از راهروی جنوبی ایوان غربی.
- حالت اولیه شامل دیوارهای آجری، طاقهای بلند و محراب در ضلع جنوبی بوده است.
- در حال حاضر تبدیل به شبستان زمستانی با طاقهای مخصوص شده و شکل اولیهٔ خود را از دست داده است.
- مطالعات معماری: گالدیری بر اساس مصالح و نوع معماری، این مصلی را به دوران آل مظفر نسبت میدهد.
- سال ساخت دقیق: کتیبه یا نشانه مشخصی وجود ندارد.
گاوچاه
این بخش در غرب مسجد واقع شده و نقش مکملی برای بخشهای دیگر مسجد دارد.
ویژگیها:
موقعیت: شرق به شبستان الجایتو، جنوب به بیتالشتاء، شمال به وضوخانه.
دوره افزوده شدن: صفوی.
تزئینات: نقاشی روی دو طاق، به سبک سنتی اما با الهام از سبک اروپایی.
تاریخ ثبت: سال ۱۱۹۹ ه.ق بر اساس نوشته زیر اثر.
نکته: تناسبی با دیگر نقاشیها و تزئینات داخل مسجد ندارد، اما جذاب و چشمنواز است.
مشخصات کلی گاوچاه
| ویژگی | توضیح |
|---|---|
| محل | غرب مسجد، بین شبستان الجایتو، بیتالشتاء و وضوخانه |
| سبک نقاشی | سنتی با عناصر اروپایی |
| تعداد طاقها | ۲ طاق با نقاشی |
| تاریخ | ۱۱۹۹ ه.ق |
| دوره افزودن به مسجد | صفوی |
ضلع شرقی مسجد
ضلع شرقی مسجد جامع اصفهان دارای ورودی اصلی است که به دروازه معروف است و در سال ۱۲۱۸ ه.ق توسط محمدحسینخان صدر ترمیم شد. این بخش دارای تزئینات دورهٔ قاجاریه است و بر سردر آن نام فتحعلی شاه قاجار دیده میشود.
ویژگیها:
سال ساخت: دقیق مشخص نیست، اما کارشناسانی چون گالدیری و گدار آن را به قرن ۸ ه.ق نسبت میدهند.
ایوان میانی:
نمای خارجی سلجوقی و به سبک رازی.
نمای داخلی نیز تزئینات و معماری سلجوقی دارد.
دیوار شرقی: برگرفته از دیوار خشتی قرن سوم ه.ق.
سقف ایوان: مقرنسکاریشده، مربوط به دوران سلجوقی و بازسازی شده در دورهٔ صفوی.
کتیبهها: کاشیکاری موجود در ایوان نشاندهندهٔ تحولات و تعمیرات دوران شاه سلیمان صفوی است.
صفه، مدرسهٔ عمر و شبستان
- موقعیت: شمال ایوان شرقی.
- تعداد ستونها: ۱۸ ستون.
- دوره ساخت: آلمظفر، حدود قرن هشتم ه.ق.
- طاقها: آجریشکل و تزئین شده.
- کتیبهها: شامل نام پادشاه و تاریخ ساخت.
- کاشیکاری مقرنس محراب: سال ۷۷۸ ه.ق، یکی از اولین نمونههای کاشیکاری داخل مسجد.
- آثار جدید: کتیبههایی از دورهٔ حکومت اشرف افغان.
محراب دالان شرقی
- موقعیت: سمت جنوبی دالان ورودی ایوان شرقی.
- سبک: نزدیک به محراب الجایتو و احتمالاً همزمان با آن ساخته شده.
کتیبهها:
هلال محراب: «سبحانالله والحمدلله ولاالهالاالله».
ستونها: عبارات «الملک لله» و «الکلم الله».
اطراف محراب: سورهٔ فاتحه حک شده است.
ویژگی خاص: استفاده از سورهٔ فاتحه در محرابهای دورهٔ ایلخانی بسیار محدود بوده و تنها در سه محراب از بیستویک محراب دیده شده است.
مشخصات کلی ضلع شرقی
| بخش | ویژگیها |
|---|---|
| ورودی/دروازه | مرمتشده توسط محمدحسینخان صدر، تزئینات دورهٔ قاجاریه، نام فتحعلی شاه بر سردر |
| ایوان میانی | نمای خارجی سلجوقی، داخلی تزئینات سلجوقی، سقف مقرنسکاریشده |
| صفه و مدرسهٔ عمر | ۱۸ ستون، طاقهای آجری، دورهٔ آلمظفر، کتیبهها شامل نام پادشاه و تاریخ ساخت |
| محراب دالان | هلال با ذکر «سبحانالله…»، ستونها با عبارات «الملک لله» و «الکلم الله»، سوره فاتحه در اطراف |
ایوان شاگرد (صفهٔ سنگتراشان)
ایوان ضلع شرقی، معروف به ایوان شاگرد، در مقابل ایوان استاد قرار دارد و طول و عرض آن ۱۲ متر و ارتفاع آن ۱۹/۲۰ متر است. نمای خارجی آن آجری و متعلق به دورهٔ سلجوقیان است، در حالی که داخل بنا طی سالها تغییرات متعددی پذیرفته و شامل سنگ مرمر، گچبری، معرقکاری و کتیبههای متعدد شده است. مهمترین کتیبه، متعلق به شاه سلطان حسین صفوی است که در سال ۱۰۹۳ ه.ق به خط ثلث سفید بر زمینهٔ کاشی خشت لاجوردی نوشته شده و به فضیلتهای مسجد و آداب شرعی اشاره دارد.
در کف ایوان، حفاریها نشان داد که ۹ ستون وجود داشته است: شش ستون استوانهای با قطر ۹۲ سانتیمتر مربوط به دورهٔ عباسی و سه ستون خارجی با قطر ۱۰۵ سانتیمتر. آجرهایی با ابعاد ۱۰×۱۵×۳۰ سانتیمتر بین این ستونها برای تثبیت و تکمیل سازه استفاده شدهاند. ستونها بر روی چاه نصب شدهاند، که پیشتر برای ساخت سازهای مقاوم پر شده بود.
شاهنشین ایوان شاگرد با کاشیکاری، خطوط ثلث و مقرنسهای آجری تزئین شده و آیات ۱۸ و بخشی از آیه ۱۹ سوره آل عمران بر خطوط کوفی آن حک شده است. محراب این ایوان از سنگ مرمر ساخته شده و در دیوار جنوبی واقع است. اطراف محراب با کاشیهای کوچک شامل صلوات بر چهارده معصوم و آیات قرآن تزئین شده، اگرچه تنها شش لوح باقی مانده است.
دیوار شرقی این ایوان، متعلق به ایوان کوچک، شامل گچبریهایی است که اسماءالله، سوره حمد، اخلاص و آیه الکرسی را در خود جای دادهاند. گچبری بزرگتر شامل مربعها و دایرههای کوچک است که اسامی خداوند، پیامبر و خلفای راشدین در آنها حک شده است. در برخی دایرهها عبارت «لاالهالاالله محمد رسولالله علی ولیالله» نوشته شده و در برخی دیگر نام فاطمه نیز دیده میشود. دیوار مقابل این ایوان با طرح گل و بوته گچبری شده است و جلوهای زنده به فضای داخلی میبخشد.
نکات کلیدی و ابعاد ایوان
| ویژگی | مشخصات |
|---|---|
| طول و عرض | ۱۲ × ۱۲ متر |
| ارتفاع | ۱۹/۲۰ متر |
| نمای خارجی | آجری، دوره سلجوقی |
| کتیبهها | شاه سلطان حسین، سال ۱۰۹۳ ه.ق، خط ثلث سفید، اثر محسن امامی |
| ستونها | ۹ ستون (۶ استوانهای، قطر ۹۲ سانتیمتر؛ ۳ خارجی، قطر ۱۰۵ سانتیمتر) |
| شاهنشین | کاشیکاری و مقرنس آجری، آیات ۱۸ و بخشی از ۱۹ سوره آل عمران |
| محراب | سنگ مرمر، دیوار جنوبی، آیه ۵۴ سوره مائده |
| دیوار شرقی | گچبری با اسامی خداوند، پیامبر و خلفای راشدین، سورهها و ذکر «لاالهالاالله…» |
| دیوار مقابل | گچبری گل و بوته |
شبستانهای ایوان شرقی
شبستان شمالی
در شمال ایوان شرقی و غرب مدرسهٔ مظفری، شبستانی قرار دارد که مربوط به قرن ۸ ه.ق است. این شبستان از هجده ستون و طاقهای آجری تشکیل شده و ستونهای آن استوانهای شکل هستند. مطالعات باستانشناسی نشان میدهد که ساخت آن همانند بخشهای دیگر مسجد به دوران عباسی بازمیگردد. حفاریهای سال ۱۳۵۳ ه.ش آثار مهمی در کف شبستان کشف کردند که مربوط به دوران پیش از اسلام هستند؛ متأسفانه این آثار دچار آسیب جدی شدهاند. همچنین یک قبر در زیر یکی از ستونها وجود دارد که اهمیت تاریخی شبستان را دوچندان میکند.
شبستان جنوبی
در جنوب ایوان شرقی و شمال راهروی جنوب شرقی، فضایی ساخته شده که معماری آن به دورهٔ صفوی تعلق دارد. بررسیها نشان میدهد که این بخش در دوران عباسی به شکل یک فضای پوشیده ایجاد شده بود و ستونهای استوانهای داشته است. بخش نزدیک حیاط نیز شامل ستونهای سهبخشی بوده است. در دورهٔ صفوی، شش دهانه از این قسمت تخریب شد و با طاقها و چشمههای بزرگتر جایگزین گردید تا به شیوهٔ صفوی با کاربری محل اجتماعات هماهنگ شود.
جدول ویژگیهای شبستانهای ایوان شرقی
| ویژگی | شمالی | جنوبی |
|---|---|---|
| دوره ساخت | عباسی، قرن ۸ ه.ق | عباسی (پایه) / صفوی (بازسازی) |
| ستونها | ۱۸ ستون استوانهای | ستونهای استوانهای + سهبخشی |
| طاقها | آجری | طاقها و چشمههای بزرگتر، بازسازی صفوی |
| کاوش باستانشناسی | آثار پیش از اسلام در کف، یک قبر زیر ستون | – |
| کاربری | نماز و فضاهای مذهبی | محل اجتماعات، نماز |
صفهٔ عمر (مدرسهٔ مظفری)
صفهٔ عمر، که به مدرسهٔ مظفری نیز شناخته میشود، در انتهای ضلع شرقی مسجد واقع شده و کاربرد اصلی آن آموزش، عبادت و نماز بوده است. برخی مورخان بدون توجه به کتیبهها، آن را به دوران عمر بن عبدالعزیز از سلسلهٔ آل ابی دلف نسبت دادهاند، اما شواهد معماری و کتیبهها ساخت آن را بین سالهای ۷۵۷–۷۷۸ ه.ق نشان میدهد.
این بنا شامل دو طبقه با حجرههایی در دو طرف شرقی و غربی است و سمت جنوبی آن دارای ایوان، گنبدخانه و محراب میباشد. ایوان اصلی ۱۰×۱۰ متر و دالانهای طرفین ۵ متر عرض دارند. ورودی آن ۵ متر طول و ۲/۵ متر عمق دارد و راهروی اصلی مدرسه بین ایوان شاگرد و شبستان واقع شده است.
کاشیکاریها و خطوط ثلث، زیبایی و ارزش هنری بنا را دوچندان کرده و هشت درگاه شبستان جنوبی با آجرهای رنگی و مقرنسهای آجری سفید، قرمز و سبز تزئین شدهاند. این ترکیب رنگ و سبک متعلق به قرن هشتم ه.ق است و در دورههای بعد مشابه آن دیده نمیشود.
جدول ویژگیهای صفهٔ عمر
| ویژگی | مشخصات |
|---|---|
| ابعاد کل | ۲۵ × ۶۵ متر |
| طبقات | ۲ طبقه |
| حجرهها | دو طرف شرقی و غربی |
| ایوان اصلی | ۱۰ × ۱۰ متر |
| عرض دالانها | ۵ متر |
| ورودی ایوان | ۵ × ۲/۵ متر |
| شبستان جنوبی | ۱۹ × ۱۱ متر، ۸ درگاه، تزئین با آجرهای رنگی و مقرنس آجری |
| سبک معماری | رازی، سلجوقی پایه و بازسازیهای صفوی |
| کاربری | تعلیم، نماز و عبادت |
| کتیبهها | سلطان محمد، آل مظفر، خلفای راشدین، شاه طهماسب و اشرف افغان |
نکات کلیدی و کتیبهها
طاق صفهٔ عمر: سقف دارای دو شمسه است که در اطراف هر یک هشت شکل مربع با نامهای «الله، محمد، ابوبکر، عمر، عثمان، علی، حسن و حسین» به خط بنایی و زمینهٔ لاجوردی حک شده است.
کتیبه محراب: در سال ۷۷۸ ه.ق توسط علی کوهیار الابرقوهی و شمس پسر تاج و فخر فرزند عبدالوهاب شیرازی بنّا انجام شده؛ آیات ۱۸ و ۱۹ سورهٔ توبه و آیات ۱۲۷ و ۱۲۸ سوره بقره در آن نقش بستهاند.
سنگاب سقاخانهٔ عزیزالله: روبهروی ایوان جنوبی، متعلق به سال ۱۰۹۳ ه.ق؛ نام واقف به خط نستعلیق درج شده است.
تغییرات دورهٔ هوتکیان: صفهٔ عمر برای نماز اهل تسنن و سربازان افغان اختصاص یافت و دری به سمت بازار باز شد.
لوحهای شاه طهماسب: سه لوح سنگی شامل اهدا چوپانبیگی و دارالسلطنه، تخفیف مالیاتی و صلوات بر چهاردهمعصوم با ابعاد و سالهای ۹۳۵–۹۷۱ ه.ق.
ثبت ملی و جهانی مسجد جامع اصفهان
مسجد جامع اصفهان در تاریخ ۱۵ دی ۱۳۱۰ با شمارهٔ ثبت ۹۵ به عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. این ثبت، اهمیت تاریخی و فرهنگی بنا را به رسمیت شناخت و پایهای برای حفاظت و مرمتهای بعدی فراهم کرد.
در سال ۱۳۸۹ ه.ش پروندهٔ «مسجد جامع اصفهان» برای ثبت جهانی به یونسکو ارسال شد. پیش از آن نیز طی سه دهه، تلاشهایی برای این منظور انجام شده بود، اما به دلیل وسعت بنا و نبود تداوم، نتایج مؤثری حاصل نمیشد. در دی ۱۳۸۹ تمامی معیارهای یونسکو در پروندهٔ جامع لحاظ شد و اقدامات تکمیلی مانند ایجاد موزهای برای آثار کشفشده، ماکت مسجد، تابلوهای راهنما به دو زبان و دستگاههای نمایش فیلم برای بازدیدکنندگان انجام شد.
در سال ۱۳۹۰ ه.ش متخصصان میراث فرهنگی از مسجد بازدید کرده و پس از بررسی، مسجد جامع اصفهان ثبت جهانی شد.
جدول مراحل ثبت ملی و جهانی
| مرحله | سال | توضیحات |
|---|---|---|
| ثبت ملی ایران | ۱۳۱۰ | شماره ثبت ۹۵ |
| شروع تلاش برای ثبت جهانی | دهههای ۱۳۵۰–۱۳۸۰ | تلاشهای پراکنده و بدون نتیجه |
| ارسال پرونده جامع به یونسکو | ۱۳۸۹ | معیارهای یونسکو رعایت و پرونده ارسال شد |
| آمادهسازی بازدیدکنندگان | ۱۳۸۹ | ایجاد موزه آثار، ماکت بنا، تابلوهای راهنما، دستگاه نمایش |
| ثبت جهانی | ۱۳۹۰ | پس از بازدید و تأیید متخصصان |
منابعشناسی مسجد جامع اصفهان
مسجد جامع اصفهان از قرن سوم ه.ق مورد توجه مورخان و سیاحان بوده و اطلاعات متعدد دربارهٔ آن در متون تاریخی ثبت شده است. منابع شامل متون فارسی و عربی هستند که هم شواهد معماری و هم وقایع تاریخی را به تصویر میکشند.
منابع فارسی
اخبار اصفهان (حافظ ابونعیم اصفهانی، حدود ۴۲۰ ه.ق): شرح احوال بزرگان، محدثان و والیان اصفهان و توضیحاتی دربارهٔ مسجد جامع و بناهای آن.
تاریخ اصفهان (حمزه اصفهانی، حدود ۲۸۰ ه.ق): شرح جغرافیا و تاریخ اصفهان با توجه به منابع معتبر و نگاه نقادانه.
محاسن اصفهان (مافروخی، قرن پنجم ه.ق): ثبت ویژگیهای ادبی، جغرافیایی و تاریخی اصفهان و توصیف مسجد اولیه از خشت خام.
منابع عربی
صورة الارض (ابن حوقل، ۳۳۱ ه.ق): شرح سفر به مناطق مختلف و توصیف مسجد جامع اصفهان اولیه.
احسن التقاسیم فی معرفه الاقالیم (مقدسی، ۳۳۱–۳۳۴ ه.ق): توضیح فرقهها، لهجهها، شهرها و اماکن دینی، با توصیف مسجد جامع اصفهان.
الاعلاق النفیسه (ابوعلی احمد بن رسته، اوایل قرن سوم ه.ق): اطلاعاتی دربارهٔ آب و هوا، خاک، گیاهان، معادن، دیوارها و بناهای شهر اصفهان.
سفرنامهها و بازدید جهانگردان از مسجد جامع اصفهان
مسجد جامع اصفهان از دیرباز مورد توجه جهانگردان و سیاحان ایرانی و خارجی بوده و بازدیدها و مشاهدات آنان اطلاعات ارزشمندی دربارهٔ ساختار، معماری و تاریخچهٔ مسجد ارائه میدهد.
ناصرخسرو (۳۹۴–۴۴۴ ه.ق)
ابومعین ناصر بن خسرو قبادیانی بلخی، شاعر و جهانگرد ایرانی قرن چهارم ه.ق، در سال ۳۹۴ ه.ق در بلخ متولد شد و سفرهای هفتسالهٔ خود را به ثبت رساند. وی در سال ۴۴۴ ه.ق به اصفهان رسید و در سفرنامهٔ خود دربارهٔ مسجد جامع نوشت: «در میان شهر مسجد آدینه بزرگ و نیکو ساخته شده.»
این بازدید نشان میدهد که ناصرخسرو از مسجدی دیدن کرده که هنوز مربوط به قرن سوم ه.ق بود و بخشهای اضافی دورهٔ دیلمیان در آن موجود بودهاند. سفرنامهٔ وی علاوه بر معماری، آداب و رسوم، نوشتهها و حوادث شهری را نیز ثبت میکند.
ژان شاردن (۱۶۶۴ م)
ژان شاردن، جهانگرد فرانسوی، سفر خود را از سال ۱۶۶۴ میلادی آغاز کرد و اطلاعات جامع و مفصلی دربارهٔ خاور نزدیک و ایران جمعآوری نمود. او در بازدید از اصفهان، بخشهای مختلف مساجد، از جمله مسجد جامع، را ثبت کرد و مشاهداتش منبع ارزشمندی برای شناخت ساختار و اهمیت تاریخی بنا محسوب میشود. شاردن علاقهٔ زیادی به ایران داشت و مدت قابل توجهی را در کشور گذراند.
پاسکال کوست و اوژن فلاندن (۱۲۲۰ ه.ق)
پاسکال کوست، خاورشناس فرانسوی، همراه با اوژن فلاندن در زمان محمد شاه قاجار به ایران سفر کردند و بازدیدهای متعددی از نقاط مختلف ایران از جمله بیستون، قزوین، فارس، تخت جمشید، کنگاور، تهران و اصفهان انجام دادند.
آنها مسجد جامع اصفهان را نیز به دقت بررسی کردند و صحن اصلی، ورودیها و کاروانسراهای اطراف آن را همراه با نقاشیهای دقیق به ثبت رساندند. سفرنامهٔ آنان تصویری تاریخی و بصری از وضعیت بنا در دورهٔ قاجاریه ارائه میدهد.
نمایش تبلیغات شما در تمام صفحات داخلی وبسایت به همراه دریافت لینک فالو برای بهبود سئو سایت تان. برای مشاوره و رزرو روی لینک زیر کلیک کنید