جشن سپندارمذگان چیست؟
جشن سِپَندارمَذگان یا اِسپَندگان یا اِسفَندارمَذگان، یکی از جشنهای ایران باستان است که در پنجم اسفندارمذِ گاهشمار یزدگردی برگزار میشود. این روز در تقویم زرتشتیان ایران (تقویم فصلی)، برابر با ۲۹ بهمن در تقویم هجری شمسی است.
در این جشن، زرتشتیان عشق به زن، زمین و زایندگی را گرامی میدارند. ابوریحان بیرونی در کتاب آثارالباقیه اشاره میکند که در گذشته، در این روز مردان و زنان به یکدیگر هدیه و بخشش میدادند.
جایگاه سپندارمذگان در گاهشماریهای کهن
در گاهشماری یزدگردی (ساسانی) و گاهشماری اوستایی نو، هر ماه ۳۰ روز داشته و پنج روز نیز به پایان سال افزوده میشده است. در این تقویمها، هر روز ماه نامی ویژه دارد و زمانی که نام روز و نام ماه با هم یکسان میشد، جشنی برگزار میکردند.
- روز پنجم هر ماه «سپندارمذ» نام دارد.
- ماه دوازدهم سال نیز «سپندارمذ» نامیده میشود.
- به همین دلیل، پنجم ماه سپندارمذ زمان برگزاری جشن سپندارمذگان است.
ابوریحان بیرونی نیز در آثارالباقیه، به برگزاری این جشن در روز پنجم اسفندارمذ اشاره کرده است.
با تغییر ساختار تقویم ایرانی و ۳۱روزه شدن شش ماه نخست سال، زرتشتیان ایران که عمدتاً از تقویم فصلی پیروی میکنند، این جشن را همچنان در پنجم سپندارمذماه زرتشتی، برابر با ۲۹ بهمن هجری شمسی برگزار میکنند.
اختلافنظر درباره تاریخ سپندارمذگان
برخی پژوهشگران معاصر، پنجم اسفند هجری شمسی را تاریخ درست این جشن میدانند.
از جمله محمد نجاری، پژوهشگر مطالعات تطبیقی زنان در هنر و ادبیات، با استناد به نوشتههای ابوریحان بیرونی و گردیزی، معتقد است که سپندارمذگان در پنجم اسفند برگزار میشده است. او میگوید:
«بنا به گفتهٔ ابوریحان، سپندارمذ ایزد موکل بر زمین و ایزدِ پشتیبان زنانِ شوهردوست، پارسا و درستکار بوده و به همین مناسبت، این روز به عنوان جشن زنان نامگذاری شده و مردم برای گرامیداشت زنان به آنان هدیه میدادند.»
مقایسه تاریخهای مطرحشده برای سپندارمذگان
| دیدگاه | تاریخ برگزاری | منبع یا مبنا |
|---|---|---|
| تقویم فصلی زرتشتی | ۲۹ بهمن هجری شمسی | گاهشمار یزدگردی |
| دیدگاه برخی پژوهشگران معاصر | ۵ اسفند هجری شمسی | آثار ابوریحان بیرونی و گردیزی |
تفاوت سپندارمذگان با روز مادر یا جشن مردگیران
بر پایه پژوهشهای مجتبی عیوض صحرا، روز مادر در ایران باستان در ۲۴ یا ۲۵ اسفند یا در پنج روز پایانی اسفند برگزار میشده است. در این روز:
- مردان و فرزندان برای زنان هدیه تهیه میکردند.
- یک خواسته از زنان یا مادران خود را برآورده میساختند.
- زنان در این روز نقش فرمانروایی و پادشاهی داشتند.
گردیزی نیز در زینالاخبار این جشن را با نام مَردگیران (مُژدهگیران) معرفی میکند؛ جشنی که در آن زنان با اختیار و آزادی، همسر آینده خود را انتخاب میکردند.
به این ترتیب، جشن مردگیران که در ۲۴ یا ۲۵ اسفند برگزار میشده، به عنوان جشن زنانه و روز مادر در ایران باستان شناخته میشود و با سپندارمذگان تفاوت دارد.
ریشه واژه «اسفند» و «سپندارمذ»
واژه فارسی «اسفند» در زبان امروز، ریشه در:
پارسی میانه: سپندارمت (Spandarmat)
اوستایی: سپِنتَه آرمَئیتی (Spenta Armaiti)
دارد. در تقویمهای زرتشتی، روز پنجم هر ماه و ماه دوازدهم سال «سپندارمذ» نامیده میشود. با معرفی تقویم هجری شمسی در سال ۱۳۰۴، این نام به شکل کوتاهتر «اسفند» درآمد.
معنای سپندارمذ در باورهای باستانی
«سپنتَه آرمَئیتی» نام چهارمین امشاسپند در آیین زرتشتی است و از دو بخش تشکیل شده است:
سپِنتَه (سپند): به معنی پاک و مقدس
آرمَئیتی: به معنی فروتنی و بردباری
مجموع این دو، به معنای فروتنیِ پاک و مقدس است. این واژه در گذر زمان به شکلهای مختلفی مانند سپندارمذ، اسفندارمذ و اسفند در فارسی امروزی درآمده است.
پیشینه سپندارمذگان در دوره معاصر
در سال ۱۳۴۱ خورشیدی، ابراهیم پورداود روز پنجم اسفند و جشن اسفندگان را بهعنوان «روز پرستار» پیشنهاد داد. این پیشنهاد مورد پذیرش قرار گرفت و در تقویم رسمی کشور نیز ثبت شد.
پورداود در اینباره چنین مینویسد:
«در میان جشنهای بزرگ ایران باستان، سپندارمذگان جشنی است در پنجمین روز از اسفندماه. همین روز شایسته و برازنده است که جشن پرستاران میهن ما باشد.»
بر این اساس، روز پنجم ماه دوازدهم (اسفند) که «سپندارمذ» یا «اسپندارمذ» نام دارد، به جشنی با همین عنوان اختصاص یافته است.
سپندارمذگان یا اسفندگان (اسپندگان)، در منابع کهن بهعنوان روز عشق، زن و زمین شناخته میشود.
خلاصه پیشینه تاریخی
| موضوع | توضیح |
|---|---|
| پیشنهاددهنده | ابراهیم پورداود |
| سال پیشنهاد | ۱۳۴۱ خورشیدی |
| مناسبت پیشنهادی | روز پرستار |
| تاریخ | پنجم اسفند |
| نام جشن | سپندارمذگان / اسفندگان |
| مفهوم اصلی | عشق، زن و زمین |
آیینها و باورهای مرتبط با سپندارمذگان
به روایت ابوریحان بیرونی، «اسفندارمذ» ایزد موکل بر زمین و ایزدِ حامی و نگاهبان زنان پارسا و درستکار بوده است. به همین دلیل، این روز بهعنوان عید زنان شناخته میشد.
در آیینهای این جشن:
- مردم برای گرامیداشت زنان به آنان هدیه و بخشش میدادند.
- زنان از دهشها و پیشکشها بهرهمند میشدند.
- زنان در این روز جایگاهی ویژه داشتند و بهگونهای فرمانروایی میکردند.
- مردان موظف بودند در این روز از زنان فرمانبرداری کنند.
- این آیینها نشاندهنده جایگاه ارزشمند زن، زمین و باروری در فرهنگ ایران باستان است.
اختلاف در زمان برگزاری سپندارمذگان
در حال حاضر، زرتشتیان ایران که از تقویم فصلی زرتشتیان پیروی میکنند، روز ۲۹ بهمن هجری شمسی را که برابر با روز پنجم (سپندارمذ) از ماه سپندارمذ در تقویم زرتشتی است، زمان برگزاری جشن سپندارمذگان میدانند.
با این حال، برخی معاصران، پنجم اسفند هجری شمسی را بهعنوان زمان برگزاری این جشن انتخاب کردهاند.
ریشه اختلاف در تاریخ سپندارمذگان
علت این اختلاف به تفاوت ساختار گاهشماری اوستایی نو و گاهشماری هجری خورشیدی بازمیگردد. در گاهشماری اوستایی نو:
- هر ماه تنها ۳۰ روز دارد.
- هر روز ماه دارای نامی مشخص است.
- جشنهایی مانند سپندارمذگان زمانی برگزار میشوند که نام روز و نام ماه یکسان باشد.
اما در گاهشماری هجری خورشیدی، شش ماه نخست سال ۳۱ روزه هستند و برای روزهای سیویکم این ماهها نامی در تقویم سنتی تعریف نشده است. از این رو، انطباق دقیق جشنهای ماهانه با این تقویم امکانپذیر نیست.
مقایسه تقویمها و زمان برگزاری جشن
| نوع تقویم | تاریخ برگزاری سپندارمذگان | توضیح |
|---|---|---|
| تقویم فصلی زرتشتی (ایران) | ۲۹ بهمن هجری شمسی | پنجم ماه سپندارمذ |
| دیدگاه برخی معاصران | ۵ اسفند هجری شمسی | تطبیق با تقویم رسمی |
| تقویم زرتشتیان هند | حدود ۲۵ خرداد یا ۲۴ تیر | به دلیل عدم کبیسهگیری |
برگزاری محلی سپندارمذگان در ایران
در برخی مناطق ایران که در نسلهای گذشته زرتشتی بوده و امروزه مسلمان هستند، این آیین همچنان پنج روز مانده به ماه اسفند برگزار میشود.
از جمله این مناطق میتوان به پشتکوه استان یزد اشاره کرد که این مراسم بهویژه در روستای پندر همچنان برگزار میشود.
آیینها و دیگر نامهای سپندارمذگان
جشن سپندارمذگان در منابع کهن با نامهای دیگری نیز شناخته شده است. از جمله، این جشن را «جشن برزیگران» نیز نامیدهاند. در روایات داراب هرمزدیار درباره آیینهای این روز چنین آمده است:
«در روز اسفندارمد ماه اسفندارمد جشن برزیگران است؛ جشنی عزیز است. در این روز، سفند، استرک، شاخ گوسفند و پنبهدانه را به آتش میکردند و در خانهها دود میدادند تا در آن سال، زیانی از خروستران به مردم نرسد. همچنین در خانه و بر پشت گاو و گوسفند و خروس سرخ میکردند و نوشتهای را با زعفران بر کاغذ یا پوست آهو مینوشتند و بر پشت خانه میبستند تا در آن سال بیماری به آن خانه راه نیابد. در این روز، نیرنگ سنگریزه نیز بهجا آورده میشد.»
سپندارمذگان و جشن مردگیران
هاشم رضی درباره این روز مینویسد که نخستین جشنی که در این زمان برگزار میشده، جشن مردگیران یا مژدگیران بوده است. این جشن، آیینی ویژه زنان بوده و به منظور تجلیل و بزرگداشت جایگاه آنان برگزار میشده است.
به نقل از گردیزی، این جشن را از آن رو «مردگیران» مینامیدند که زنان با اختیار و آزادی، همسر و مرد زندگی خود را برمیگزیدند.
روایت ابوریحان بیرونی از آیینهای سپندارمذگان
ابوریحان بیرونی در آثارالباقیه مینویسد که در گذشته، این روز عید ویژه زنان بوده و مردان در آن روز به زنان بخشش و هدیه میدادند. او اشاره میکند که این رسم در شهرهایی مانند اصفهان، ری و دیگر نواحی پهله باقی مانده و در فارسی به نام مردگیران شناخته میشده است.
بر پایه این روایت، از آیینهای رایج این روز میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- نوشتن رقیه و افسون از سپیدهدم تا طلوع آفتاب
- کوبیدن مویز و دانه انار و باور به خاصیت دفع نیش کژدم
- چسباندن سه برگ افسون بر سه دیوار خانه
- خالی گذاشتن دیوار چهارم برای خروج حشرات و هوام
ترجمه اکبر داناسرشت نیز این باورها و آیینها را با جزئیات شرح میدهد و آنها را بخشی از رسوم کهن سپندارمذگان معرفی میکند.
جمعبندی آیینها
| آیین یا باور | توضیح |
|---|---|
| هدیه دادن به زنان | نشانه گرامیداشت جایگاه زن |
| دود کردن گیاهان و دانهها | دفع آفات و بیماریها |
| نوشتن افسون | محافظت خانه از گزند |
| جشن مردگیران | انتخاب آزادانه همسر توسط زنان |
سپندارمذگان در هنر معاصر
در حوزه هنر، یسنا خوشفکر به مناسبت جشن اسفندگان، آهنگی با همین نام خوانده و اجرا کرده است که الهامگرفته از مفهوم و فضای این جشن کهن است.
نمایش تبلیغات شما در تمام صفحات داخلی وبسایت به همراه دریافت لینک فالو برای بهبود سئو سایت تان. برای مشاوره و رزرو روی لینک زیر کلیک کنید