شهر سوخته سیستان
شهر سوخته سیستان (به سیستانی: شَرِ سُخْتَه) نام بقایای یک دولتشهر باستانی در ایرانزمین است که در شهرستان هامون قرار دارد. این شهر بر روی آبرفتهای مصب رودخانهٔ هیرمند به دریاچهٔ هامون ساخته شده و در دورهای، در ساحل این رودخانه قرار داشته است.
به تشخیص بسیاری از پژوهشگران، زمان شکلگیری این شهر بزرگ همزمان با دورهٔ برنز و تمدن جیرفت بوده است. با این حال، عزتالله نگهبان شهر سوخته را در شمار آثار ایلامی طبقهبندی میکند.
عبدالمجید ارفعی نیز در اینباره معتقد است هنوز مشخص نیست که آیا گِلنوشتههای نیاایلامی (Proto-Elamite) در شهر سوخته یافت میشوند یا نه؛ اما در صورت کشف، باید روشن شود که این آثار از جنوب غربی ایران به این منطقه منتقل شدهاند یا اینکه شهر سوخته خود دارای مکتب نوشتاری پروتوایلامی بوده است. به گفتهٔ او، پاسخ قطعی این پرسش تنها از طریق حفاریهای علمی امکانپذیر است.
در ادامهٔ کاوشهای باستانشناسی، سیدمنصور سیدسجادی، سرپرست حفاریهای شهر سوخته، در سال ۱۴۰۰ از کشف لوح حسابداری نیاایلامی (Proto-Elamite) در این محوطه خبر داد که اهمیت تاریخی این شهر را بیش از پیش نشان میدهد.
ثبت جهانی شهر سوخته
در سیوهشتمین اجلاس یونسکو، شهر سوخته در تاریخ ۲۲ ژوئن ۲۰۱۴ (مطابق با ۱ تیر ۱۳۹۳) در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید. این محوطهٔ باستانی، هفدهمین اثر تاریخی ایران در این فهرست به شمار میرود و با قدمتی حدود ۵۰۰۰ سال، امروزه بهعنوان یکی از پیشرفتهترین شهرهای باستانی جهان شناخته میشود.
اطلاعات کلیدی شهر سوخته
| ویژگی | توضیحات |
|---|---|
| موقعیت جغرافیایی | شهرستان هامون، استان سیستان و بلوچستان |
| دوره تاریخی | همزمان با دوره برنز |
| قدمت | حدود ۵۰۰۰ سال |
| نوع محوطه | دولتشهر باستانی |
| ثبت جهانی یونسکو | ۱ تیر ۱۳۹۳ |
| جایگاه در یونسکو | هفدهمین اثر ثبتشده ایران |
نکات مهم درباره شهر سوخته
- ساختهشده بر آبرفتهای رودخانه هیرمند
- دارای نشانههایی از نظام اداری و حسابداری
- مرتبط با تمدنهای بزرگ پیشاتاریخی ایران
محل کشف آثار نیاایلامی
شهر سوخته بهعنوان محل کشف آثار نیاایلامی شناخته میشود و از شاخصترین محوطههای باستانی شرق ایران به شمار میآید؛ محوطهای که شواهد مهمی از نظام اداری و تمدنی پیشرفته در آن به دست آمده است.
موقعیت جغرافیایی شهر سوخته
این اثر باستانی از نظر تقسیمات کشوری، در دهستان لوتک از بخش مرکزی شهرستان هامون قرار دارد. شهر سوخته در فاصلهٔ ۸ کیلومتری شهر جدید رامشار، ۱۴ کیلومتری روستای لوتک و ۳۰ کیلومتری شهر محمدآباد (مرکز شهرستان هامون) واقع شده و در مسیر جادهٔ محمدآباد به زاهدان قرار دارد. فاصلهٔ این محوطه با شهر زابل حدود ۵۰ کیلومتر است.
گفتنی است شهر سوخته در گذشته در حوزهٔ شهرستان زابل قرار داشت، اما با انتزاع بخش شیبآب از شهرستان زابل و ارتقای آن به شهرستان هامون در ۱۷ دی ۱۳۹۱ به تصویب هیئت وزیران، این محوطه هماکنون در محدودهٔ تقسیمات کشوری شهرستان هامون واقع شده است.
تاریخچه آغاز تحقیقات و پیدایش شهر سوخته
شهر سوخته یکی از مهمترین آثار تاریخی عصر برنز و همدوره با تمدن جیرفت در منطقهٔ سیستان بهشمار میآید. این شهر در گذشته در ساحل رودخانهٔ هیرمند و دریاچهٔ هامون و در کنار مسیر جادهٔ کنونی زابل بنا شده بوده است.
کلنل بیت، از مأموران نظامی بریتانیا، از نخستین افرادی بود که در دورهٔ قاجار پس از بازدید از سیستان به این محوطه اشاره کرد. او نخستین کسی است که در خاطرات خود از این مکان با عنوان «شهر سوخته» یاد کرده و وجود خاکسترهای اطراف تپه را ناشی از یک آتشسوزی بزرگ دانسته است.
پس از او، سر اورل اشتین در سال ۱۹۳۷ با بازدید از این محوطه، اطلاعات ارزشمندی دربارهٔ آن ارائه داد. در ادامه، شهر سوخته از سال ۱۳۴۶ تا ۱۳۵۷ توسط باستانشناسان ایتالیایی به سرپرستی مارتیسو توزی مورد بررسی و کاوش قرار گرفت. پس از آن، سازمان میراث فرهنگی، صنایعدستی و گردشگری تاکنون مسئولیت کاوشهای این محوطه را بر عهده داشته است.
دلایل افول تمدن شهر سوخته
از حملهٔ اقوام مهاجم همسایه و تغییر مسیر رودخانهٔ هیرمند بهعنوان مهمترین عوامل افول تمدن شهر سوخته یاد میشود. برخلاف باور عمومی، شواهدی از وقوع آتشسوزی گسترده یا وجود جنگافزار در این شهر به دست نیامده است.
شهر سوخته تمدنی صنعتمحور بوده و کورههای متعددی در آن فعالیت داشتهاند. خاکستر حاصل از این کورهها در اطراف مناطق مسکونی انباشته میشده است. همچنین در دورههای بعد از افول تمدن، کوچنشینان برای پخت غذا زمین را میشکافتند و آتش روشن میکردند. مجموع این عوامل سبب شد نخستین باستانشناسان با مشاهدهٔ سطح وسیعی از خاکستر، این محوطه را «شهر سوخته» بنامند.
بر اساس یافتهها، آنچه در شهر سوخته جریان داشته تخصص، همبستگی، دوستی و صلح بوده و نشانهای از جنگ در آن دیده نمیشود؛ با این حال، علت اصلی نابودی این تمدن تاکنون بهطور قطعی مشخص نشده است.
اطلاعات مکانی شهر سوخته
| ویژگی | توضیحات |
|---|---|
| موقعیت جغرافیایی | شهرستان هامون، استان سیستان و بلوچستان |
| دوره تاریخی | همزمان با دوره برنز |
| قدمت | حدود ۵۰۰۰ سال |
| نوع محوطه | دولتشهر باستانی |
| ثبت جهانی یونسکو | ۱ تیر ۱۳۹۳ |
| جایگاه در یونسکو | هفدهمین اثر ثبتشده ایران |
نکات مهم درباره شهر سوخته
- یکی از مهمترین محوطههای عصر برنز ایران
- دارای شواهد پیشرفته از صنعت و تولید
- فاقد آثار جنگ و درگیری نظامی
- نامگذاریشده بر اساس تجمع خاکسترهای صنعتی
تمدنی مبتنی بر همکاری و صلح اجتماعی
یافتههای باستانشناسی نشان میدهد که شهر سوخته تمدنی مبتنی بر همکاری، همبستگی و صلح اجتماعی داشته و هیچ نشانهای از ساختارهای جنگی یا درگیری نظامی در آن مشاهده نشده است.
جغرافیا و محیط زندگی شهر سوخته
بر اساس بررسیهای باستانشناسان، شهر سوخته حدود ۲۸۰ هکتار وسعت داشته و بقایای آن نشان میدهد که این شهر از پنج بخش اصلی تشکیل شده بوده است. این بخشها شامل منطقهٔ مسکونی در شمالشرق شهر، بخشهای مرکزی، منطقهٔ صنعتی، بناهای یادمانی و گورستان میشود که همگی بهصورت تپههایی متوالی و چسبیده به یکدیگر شکل گرفتهاند. از این میان، حدود ۸۰ هکتار از وسعت شهر به بخش مسکونی اختصاص داشته است.
محوطهٔ باستانی شهر سوخته در حدود ۱۸ متر بالاتر از سطح زمینهای اطراف قرار دارد که این اختلاف ارتفاع، در ساماندهی فضایی شهر نقش مهمی داشته است.
شرایط محیطی و منابع طبیعی
پژوهشها نشان میدهد ناحیهای که شهر سوخته بر آن بنا شده، برخلاف وضعیت کنونی که محیطی کاملاً بیابانی با پوشش محدود درختان گز دارد، در حدود پنج هزار سال پیش از میلاد منطقهای سرسبز و خرم با پوشش گیاهی متنوع بوده است. در آن دوران، درختانی مانند بید مجنون، افرا و سپیدار بهوفور در این ناحیه رشد میکردهاند.
در همین بازهٔ زمانی، دریاچهٔ هامون در حدود ۳۲۰۰ سال پیش از میلاد، دریاچهای بزرگ و پرآب بهشمار میآمد و رودخانههای دائمی متعددی از جمله هیرمند آن را تغذیه میکردهاند. امروزه نیز هرچند رود هیرمند و چند رود دیگر بهصورت فصلی این دریاچه را تغذیه میکنند، اما افت شدید سطح آب، که عمدتاً ناشی از رعایتنشدن پروتکلهای آبی میان ایران و افغانستان و برداشت بیرویهٔ آب در بالادست است، به خشکی دریاچهٔ هامون و مناطق پیرامونی آن انجامیده است.
کاوشها نشان میدهد در اطراف دریاچهٔ هامون در گذشته نیزارهای گستردهای وجود داشته و نهرها و شاخههای قدرتمند آبیاری از آن منشعب میشدهاند. بررسیهای منطقهای پیرامون شهر سوخته نیز بستر آبراهها و نهرهای متعددی را آشکار کرده که به احتمال زیاد آب مورد نیاز مزارع کشاورزی شهر را تأمین میکردهاند.
نقش رود هیرمند در کشاورزی و شهرنشینی
رودخانهٔ هیرمند پیش از آنکه در شنزارهای سیستان ناپدید شود، در جلگههای اطراف خود شرایطی مشابه درهٔ نیل ایجاد کرده بود. در زمانهای مشخصی، بهدلیل بالا آمدن سطح آب ناشی از جزر و مد دریاچهٔ هامون، زمینهای ساحلی آبیاری میشدند و خاک حاصلخیزی بهوجود میآمد. این شرایط موجب شد ساکنان منطقه بتوانند به کشاورزی پایدار روی آورند و زمینههای رشد و توسعهٔ شهرنشینی را فراهم کنند.
با وجود گرمای شدید منطقه در آن دوران، آب رودخانهٔ هیرمند و شاخههای آن بهخوبی زمینهای کشاورزی شهر سوخته را سیراب میکرده و نقش حیاتی در تداوم حیات این تمدن ایفا میکرده است.
ساختار فضایی شهر سوخته
| ویژگی | توضیحات |
|---|---|
| موقعیت جغرافیایی | شهرستان هامون، استان سیستان و بلوچستان |
| دوره تاریخی | همزمان با دوره برنز |
| قدمت | حدود ۵۰۰۰ سال |
| نوع محوطه | دولتشهر باستانی |
| ثبت جهانی یونسکو | ۱ تیر ۱۳۹۳ |
| جایگاه در یونسکو | هفدهمین اثر ثبتشده ایران |
ویژگیهای محیطی شهر سوخته
- وسعت کلی حدود ۲۸۰ هکتار
- ارتفاع حدود ۱۸ متر نسبت به زمینهای اطراف
- دسترسی به منابع آب دائمی در گذشته
- پوشش گیاهی متنوع در دوران باستان
- کشاورزی پیشرفته مبتنی بر شبکههای آبیاری
منطقه گورستان شهر سوخته
در فاصلهٔ سالهای ۱۳۷۶ تا ۱۳۸۳، تعداد ۱۴ گمانه با مساحتی در حدود ۲۳۰۰ متر مربع در گورستان شهر سوخته مورد حفاری قرار گرفت که در نتیجهٔ آن ۳۱۰ گور شناسایی و کشف شد.
بر اساس کاوشهای باستانشناسی، شیوههای تدفین در شهر سوخته متنوع بوده است. برخی از ساکنان این شهر مردگان خود را با لباس یا پارچهای شبیه کفن دفن میکردهاند و در تعدادی از قبرها، آثار پارچه بر روی بدن اجساد مشاهده شده است.
شیوههای استفاده از پارچه در تدفین
پارچهها در گورها به سه شکل متفاوت دیده شدهاند:
- بهصورت کفن که جسد در آن پیچیده میشده است
- به شکل زیرانداز یا روانداز
- فرش کردن کف گور و قرار دادن جسد با لباس درون آن
از میان اشیای همراه مردگان، سفالینهها اصلیترین و رایجترین یافتهها هستند که تقریباً در تمامی گورها دیده میشوند. علاوه بر آن، هدایایی از جنس سنگ، چوب و پارچه نیز در برخی قبور کشف شده است.
صنعت و پیشهها در شهر سوخته سیستان
شهر سوخته سیستان یکی از مراکز مهم فعالیتهای صنعتی و هنری در دوران باستان بوده است. در ششمین فصل کاوشهای باستانشناسی، نمونههای ارزشمند و بدیعی از زیورآلات در این محوطه به دست آمد. بررسیهای کاوشهای پیشین نشان میدهد که برای تأمین سوخت مورد نیاز در صنایع سفالگری و جواهرسازی، ساکنان شهر از درختان طبیعی پیرامون منطقه استفاده میکردهاند.
باستانشناسان با کشف مهرهها و گردنبندهایی از لاجورد و طلا در یکی از گورها، و پس از بررسی روشهای ساخت ورقهها و مفتولهای طلایی، دریافتند که صنعتگران شهر سوخته با ابزارهایی بسیار ابتدایی، ابتدا ورقههایی از طلا با ضخامت کمتر از یک میلیمتر تولید کرده و سپس آنها را بهصورت استوانهای لوله میکردهاند. در ادامه، مهرههای لاجوردی را میان این استوانههای طلایی قرار میدادهاند.
صنایع فعال در شهر سوخته
یافتههای باستانشناسی نشان میدهد که در شهر سوخته انواع مختلفی از صنایع رواج داشته است. از جمله آثار کشفشده میتوان به سفالینهها، ظروف سنگی، آثار معرقکاری، پارچهها و حصیرها اشاره کرد که همگی بیانگر وجود صنایع متنوع، بهویژه صنعت پیشرفتهٔ نساجی در این شهر هستند.
تاکنون ۱۲ نوع بافت پارچه یکرنگ و چندرنگ، همچنین قلابها و تورهای ماهیگیری در شهر سوخته کشف شده است. بررسی اشیای حصیری نیز نشان میدهد که مردم این شهر با استفاده از نیزارهای باتلاقی اطراف دریاچهٔ هامون اقدام به بافت سبد و حصیر میکردهاند. از همین نیها برای ساخت سقف ساختمانها نیز بهره گرفته میشده است. علاوه بر این، صید ماهی و بافت ابزارهای مرتبط با آن از دیگر پیشههای رایج مردم شهر سوخته بوده است.
یافتههای گورستان شهر سوخته
| عنوان | توضیحات |
|---|---|
| تعداد گمانهها | ۱۴ گمانه |
| مساحت حفاری | حدود ۲۳۰۰ متر مربع |
| تعداد گورها | ۳۱۰ گور |
| اشیای رایج قبور | سفالینهها |
| هدایای تدفینی | سنگ، چوب و پارچه |
مهمترین صنایع و پیشهها
- سفالگری و ساخت ظروف سفالی
- جواهرسازی با طلا و لاجورد
- نساجی پیشرفته و بافت پارچه
- حصیربافی و سبدبافی
- صید ماهی و بافت تورهای ماهیگیری
سازماندهی مدنی در شهر سوخته سیستان
شهر سوخته سیستان بدون تردید یکی از پیشرفتهترین شهرهای دوران خود بهشمار میآید. این پیشرفت نهتنها در بقایای معماری، صنایع دستی ظریف و فعالیتهای صنعتی قابل مشاهده است، بلکه در سازماندهی اجتماعی و مدنی شهر نیز بهروشنی دیده میشود.
آثار بهجامانده نشان میدهد که شهر سوخته دارای تشکیلاتی منظم و برنامهریزیشده بوده است. در جریان کاوشهای باستانشناسی مشخص شد که این شهر در هزارهٔ سوم پیش از میلاد، از نظام پیشرفتهٔ آبرسانی و تخلیهٔ فاضلاب برخوردار بوده است. کشف کوچهها و خانههای منظم، همراه با لولهکشی آب و فاضلاب با لولههای سفالی، گواهی روشن بر وجود برنامهریزی مدنی دقیق در شهر سوخته سیستان است.
تجارت و اقتصاد در شهر سوخته
کشف تنها لوح نوشتهشدهٔ مربوط به دورهٔ آغاز ایلامی در شهر سوخته، همراه با آثار مهرها، نشاندهندهٔ وجود کنترل اقتصادی و روابط تجاری گسترده در این جامعه است. مردم سیستان در این دوران با ساکنان سرزمینهای میان دجله و فرات روابط تجاری داشتهاند و این ارتباطات از راههای زمینی و دریایی در امتداد خلیج فارس برقرار میشده است.
هرچند مردم بینالنهرین از طریق همین مسیرها به سنگ لاجورد افغانستان دسترسی داشتهاند، اما تمدن سیستان را نمیتوان وابسته به تمدن بینالنهرین یا مصر دانست؛ چراکه ویژگیهای منحصربهفردی در شهر سوخته وجود داشته که آن را به تمدنی کاملاً مستقل و متمایز تبدیل میکند.
پژوهشهای بینالمللی و تعیین قدمت
در جریان بررسیها مشخص شد که انجام تحقیقات گسترده تنها از عهدهٔ باستانشناسان داخلی برنمیآید. به همین دلیل، گروهی متشکل از حدود ده متخصص ایتالیایی به محل کاوش آمدند و با بهرهگیری از میکروسکوپها و آزمایشهای رادیوکربن به مطالعهٔ زندگی پنجهزار سال پیش در این منطقه پرداختند.
در ادامه، متخصصان ژاپنی و همچنین زمینشناسان و کارشناسان فیزیک هستهای نیز به این پژوهشها پیوستند. نمونهها با روشهای پالئومغناطیک و اورانیوم ۲۳۸ مورد بررسی قرار گرفت و نتایج نشان داد که شهر سوخته بهطور دقیق در فاصلهٔ ۲۹۰۰ تا ۱۹۰۰ سال پیش از میلاد مسکونی بوده است.
در این بازهٔ هزارساله، مردم این ناحیه موفق شدند شهری بزرگ و آباد ایجاد کنند که در آن:
- صنایع دستی گوناگون رواج داشت
- حکومت منظم شکل گرفته بود
- پیروی از یک مذهب واحد مشاهده میشد
- روابط تجاری و فرهنگی گستردهای با مناطق پیرامونی برقرار شده بود
ارتباطات فرهنگی و مهاجرتها
یافتههای باستانشناسی نشان میدهد که ساکنان شهر سوخته در اوایل استقرار خود، یعنی حدود ۲۹۰۰ سال پیش از میلاد، روابط نزدیکی با مردم ترکمنستان داشتهاند. در اواخر دوران حیات این تمدن، یعنی پیش از ۱۹۰۰ سال پیش از میلاد، ارتباطات نزدیکی میان مردم این منطقه و ساکنان درهٔ پنجاب شکل گرفته است.
برخی پژوهشگران معتقدند این مردم از شمال به سوی دهانهٔ رود هیرمند مهاجرت کردهاند و پس از تغییر مسیر رودخانه، به سمت درهٔ پنجاب کوچ کرده و در آنجا تمدنهای بزرگ موهنجودارو و هاراپا را پایهگذاری کردهاند.
شباهت میان ظروف سفالین شهر سوخته و سفالهای کشفشده در درهٔ پنجاب، همچنین نقش خورشید بر روی سفالها که در شهداد نیز دیده میشود، این ارتباطات فرهنگی را تقویت میکند.
مطالعات زیستی و تغذیهای
به دلیل کشف تعداد زیادی اشیای بسیار کوچک، برخی با ابعاد کمتر از ۲ در ۲ میلیمتر، از یک متخصص پالئوبوتانیست نیز برای همکاری دعوت شد. بررسیها نشان داد که مردم شهر سوخته از ماهیها، پرندگان و خرچنگها در تغذیه استفاده میکردهاند.
در میان بقایای حیوانی، استخوانهای بز، گوسفند و غزال حدود ۹۹ درصد یافتهها را تشکیل میدهد. پرندگانی مانند مرغابی، غاز، قرقاول و مرغهای آبی نیز در رژیم غذایی مردم جای داشتهاند. کشف هزاران پیکان سنگی نشان میدهد که شکار پرندگان در این منطقه رواج فراوان داشته است.
یافتههای کشاورزی و زیستی
کاوشها نشان داد که مردم شهر سوخته به کشت و مصرف محصولاتی مانند گندم، جو، شاهدانه، تخم خربزه و انگور میپرداختهاند. همچنین مشخص شد بسیاری از گونههای جانوری و پرندگانی که آثارشان کشف شده، امروزه دیگر در این منطقه زندگی نمیکنند.
گورستان و مطالعات انسانشناسی
برآوردها نشان میدهد که وسعت شهر سوخته حدود ۷۰ هکتار بوده و گورستان آن در بخشهای جنوبی و غربی شهر قرار داشته است. تخمین زده میشود که حدود ۲۱ هزار قبر در این ناحیه وجود داشته باشد.
با همکاری متخصصان پالئوپاتولوژی و انسانشناسی، مطالعات دقیقی روی اسکلتها انجام شد که اطلاعات ارزشمندی دربارهٔ:
- سن مردگان
- نسبت مردان، زنان و کودکان
- بیماریهای واگیردار
ساختار نژادی جمعیت
در اختیار پژوهشگران قرار داد. برای نمونه، مشخص شد که بیش از نیمی از اسکلتها متعلق به کودکان زیر ۹ سال بودهاند و در یک دوره، یک بیماری مسری باعث مرگ تعداد زیادی کودک و نوجوان شده است.
دستهبندی کلی اشیای کشفشده
| عنوان | توضیحات |
|---|---|
| تعداد گمانهها | ۱۴ گمانه |
| مساحت حفاری | حدود ۲۳۰۰ متر مربع |
| تعداد گورها | ۳۱۰ گور |
| اشیای رایج قبور | سفالینهها |
| هدایای تدفینی | سنگ، چوب و پارچه |
جمعبندی
پژوهشهای انجامشده در شهر سوخته نشان میدهد که این محوطه، تنها یک مرکز باستانی نیست، بلکه کلیدی برای بازسازی زندگی انسان پیشاتاریخ در فلات ایران بهشمار میآید؛ تمدنی که با تکیه بر دانش، صنعت، نظم اجتماعی و روابط گسترده فرهنگی، جایگاهی ویژه در تاریخ ایران و جهان داشته است.
کشفیات شهر سوخته
چشم مصنوعی
برای نخستینبار در شهر سوخته، یک چشم مصنوعی کشف شد که از شگفتانگیزترین یافتههای باستانشناسی این محوطه بهشمار میآید. مطالعات اولیه نشان میدهد که چشم چپ یک زن تنومند که در قبر شماره ۶۷۰۵ دفن شده بوده، بهصورت مصنوعی ساخته شده است.
بررسیها نشان میدهد در زیر طاق ابروی این زن آثار آبسه وجود داشته و به دلیل تماس طولانیمدت چشم مصنوعی با پلک، بقایای ارگانیک پلک چشم بر سطح آن مشاهده شده است. جنس دقیق این چشم هنوز بهطور قطعی مشخص نشده و تشخیص نهایی آن به آزمایشهای تکمیلی موکول شده است، اما به نظر میرسد از مادهای غیرطبیعی ترکیبشده با نوعی چربی جانوری ساخته شده باشد.
بر روی این چشم مصنوعی، ریزترین مویرگهای کره چشم با استفاده از مفتولهای طلایی با قطر کمتر از نیم میلیمتر طراحی شدهاند. مردمک در مرکز چشم قرار دارد و در اطراف آن، خطوطی موازی دیده میشود که در مجموع شکلی لوزیمانند ایجاد کردهاند. همچنین، وجود دو سوراخ جانبی در دو سوی چشم نشان میدهد که از آنها برای اتصال و ثابت نگهداشتن چشم در حدقه استفاده میشده است.
ویژگیهای انسانشناسی زن صاحب چشم مصنوعی
بررسیهای انسانشناسی نشان میدهد که این زن احتمالاً ۲۵ تا ۳۰ سال سن داشته و از نظر نژادی دورگه (سیاه و سفید) بوده است. اشیای بهدستآمده از این قبر به دو بخش تقسیم میشوند و شامل موارد زیر هستند:
- ظروف سفالی
- مهرهای تزیینی
- یک کیسه چرمی
- یک آینه مفرغی
قدمت این قبر و چشم مصنوعی به حدود ۲۸۰۰ سال پیش از میلاد، یعنی نزدیک به ۴۸۰۰ سال پیش بازمیگردد. مطالعات علمی برای دستیابی به اطلاعات دقیقتر دربارهٔ این چشم و اسکلت همچنان ادامه دارد.
تفاوت قد زن صاحب چشم مصنوعی با مردم شهر سوخته
بر اساس گزارشها، زنی که دارای چشم مصنوعی بوده، قدی در حدود ۱۸۰ سانتیمتر داشته که تفاوت چشمگیری با میانگین قد ساکنان شهر سوخته نشان میدهد. مردم این شهر عموماً از قد و قامتی متوسط برخوردار بودهاند، اما این زن یک استثنا محسوب میشده و احتمالاً مهاجری از نواحی دوردست بوده است.
مقایسه میانگین قد
| عنوان | توضیحات |
|---|---|
| تعداد گمانهها | ۱۴ گمانه |
| مساحت حفاری | حدود ۲۳۰۰ متر مربع |
| تعداد گورها | ۳۱۰ گور |
| اشیای رایج قبور | سفالینهها |
| هدایای تدفینی | سنگ، چوب و پارچه |
جمعبندی کشف چشم مصنوعی
- نخستین نمونهٔ شناختهشده چشم مصنوعی در جهان
- ساختهشده با دقت بالا و استفاده از مفتولهای طلایی
- متعلق به زنی جوان و تنومند
- دارای قدمت نزدیک به ۴۸۰۰ سال
- نشاندهندهٔ پیشرفت چشمگیر پزشکی و هنر در شهر سوخته
کشفیات شگفتانگیز شهر سوخته
تخته نرد (بازی رومیزی باستانی)
کشف یک بازی شبیه به تخته نرد، یکی دیگر از شگفتیهای شهر سوخته بهشمار میآید. بازی کشفشده در این محوطه، قدیمیترین مجموعهٔ کامل بازی رومیزی در جهان است که قدمتی حدود ۴۶۰۰ تا ۴۷۰۰ سال دارد. این بازی نهتنها از «بازی سلطنتی اور» در میانرودان (عراق امروزی) قدیمیتر است، بلکه از نظر ساختار، کاملتر و فکریتر ارزیابی میشود.
نخستین نمونهٔ این بازی دارای ۲۰ مربع است که نشاندهندهٔ سطح بالای تفکر و طراحی در آن دوران است. اهمیت این کشف به اندازهای است که میتواند درک ما از تاریخچه و روند تکامل بازیهای رومیزی را تغییر دهد.
این بازی شامل ۲۷ مهره و ۴ تاس متفاوت بوده است. برای نخستینبار، صفحهٔ این بازی به همراه قوانین باستانی آن رمزگشایی و بازسازی شده و بهاحتمال زیاد در همان دوران مورد استفاده قرار میگرفته است.
ساخت انیمیشن
در شهر سوخته، جامی سفالی کشف شده است که بر روی آن تصویر بزی نقش بسته که بهتدریج به سمت گیاهی حرکت میکند. آنچه این جام را منحصربهفرد میسازد، نمایش حرکت بز در فریمهای متوالی و پیوسته است؛ بهگونهای که با مشاهدهٔ پیاپی تصاویر، حرکت بز بهسوی گیاه تداعی میشود؛ دقیقاً مشابه مفهومی که امروزه در انیمیشن به کار میرود.
این تکنیک، یعنی نمایش مجموعهای از تصاویر متوالی که با سرعت دنبال هم میآیند، اساس انیمیشنهای امروزی را شکل میدهد. این جام هماکنون در موزهٔ ایران باستان در تهران نگهداری میشود.
جراحی مغز
در یکی از گورهای شهر سوخته، اسکلت یک دختر نوجوان کشف شد که بر روی جمجمهٔ او آثار جراحی مغز بهوضوح دیده میشود. دربارهٔ این جراحی، نظریههای مختلفی مطرح شده است. آنچه مسلم است، حجم جمجمهٔ این دختر در مقایسه با دیگر زنان و دختران کشفشده در شهر سوخته، بزرگتر بوده است.
بر همین اساس، پژوهشگران بر این باورند که این دختر از بیماری هیدروسفالی رنج میبرده است. بررسیها نشان میدهد که این دختر ۱۳ ساله، پس از انجام جراحی، چند ماه زنده مانده است؛ چراکه آثار ترمیم استخوان در جمجمه مشاهده شده است. علت دقیق مرگ او مشخص نیست، اما پیکرش در گوری دستهجمعی به همراه ۱۳ اسکلت دیگر دفن شده است.
خلاصه کشفیات علمی شهر سوخته
| کشف | توضیح |
|---|---|
| بازی رومیزی | قدیمیترین بازی کامل جهان با ۴۶۰۰ تا ۴۷۰۰ سال قدمت |
| انیمیشن | نمایش حرکت پیوسته بز روی جام سفالی |
| جراحی مغز | انجام عمل جراحی موفق روی جمجمه دختر نوجوان |
| ابزار بازی | ۲۷ مهره و ۴ تاس با شکلها و کاربری متفاوت |
| محل نگهداری جام | موزه ایران باستان، تهران |
اهمیت این کشفیات
- نشاندهندهٔ سطح بالای تفکر و خلاقیت انسان باستان
- اثبات وجود دانش پزشکی پیشرفته
- نمایش درک مفاهیم حرکت و تصویر متحرک
- بازنویسی بخشی از تاریخ بازیهای رومیزی
- جایگاه ویژه شهر سوخته در تاریخ تمدن بشر
نمایش تبلیغات شما در تمام صفحات داخلی وبسایت به همراه دریافت لینک فالو برای بهبود سئو سایت تان. برای مشاوره و رزرو روی لینک زیر کلیک کنید