آشنایی با سازه‌ های آبی تاریخی شوشتر

سازه‌های آبی شوشتر

محال است تاریخ ایران را مرور کنید و ردپایی از استان خوزستان در آن نبینید. خوزستان استانی است که شهرتی جهانی دارد و نبوغ و خلاقیت مردمان ایران باستان در جای‌جای آن نمایان است. اگر تا امروز به‌دنبال مقصدی ارزشمند در این استان بوده باشید، بدون تردید نام شوشتر به گوشتان خورده است.

به‌سختی می‌توان در جهان مکانی یافت که به اندازه سازه‌های آبی شوشتر، نبوغ و شاهکار مهندسی ایران باستان را به نمایش بگذارد. این مجموعه تاریخی، نمادی از دانش، خلاقیت و تسلط ایرانیان کهن بر طبیعت و منابع آبی است.

تصور کنید هزاران سال پیش، مردمانی می‌زیستند که توانایی ساخت آبشارهای مصنوعی را داشتند و از آن‌ها برای به حرکت درآوردن آسیاب‌ها استفاده می‌کردند. سیستم آبرسانی شهر با همین سازه‌ها تأمین می‌شد و زمین‌های کشاورزی نیز به‌طور کامل به این شبکه هوشمند وابسته بودند. سازه‌های آبی شوشتر در نوع خود بی‌نظیر و تکرارنشدنی هستند و تماشای این شکوه و عظمت معماری آبی، هر بیننده‌ای را شیفته شوشتر می‌کند.

کارکردهای اصلی سازه‌های آبی شوشتر

• تأمین آب مورد نیاز شهر
• هدایت و تقسیم آب رودخانه
• به حرکت درآوردن آسیاب‌های آبی
• پشتیبانی از کشاورزی منطقه
• ایجاد آبشارهای مصنوعی با کاربرد صنعتی

جلوه‌های برجسته مهندسی سازه‌های آبی شوشتر

نگاهی به سازه‌های آبی شوشتر

«هنر نزد ایرانیان است و بس!»؛ جمله‌ای که با دیدن سازه‌های آبی شوشتر، ناخودآگاه به ذهن می‌رسد. مگر می‌شود عظیم‌ترین پروژه آبادانی چند صد سال پیش را دید و به نبوغ ایرانیان نیندیشید؟

تاریخ پرفرازونشیب ایران کهن، همواره شگفتی‌هایی برای نسل‌های آینده به یادگار گذاشته است؛ شگفتی‌هایی که آوازه آن‌ها حتی به گوش مردمان خارج از این سرزمین نیز رسیده است. شوشتر و سازه آبی مشهورش، یکی از برجسته‌ترین میراث‌های به‌جا‌مانده از نیاکان ماست.

سازه‌های آبی شوشتر، بزرگ‌ترین سازه صنعتی جهان پیش از انقلاب صنعتی به شمار می‌آیند؛ پروژه‌ای عظیم که قرن‌ها پیش با همت و دانش مهندسان ایرانی شکل گرفته است. این ادعا تنها یک توصیف احساسی نیست؛ مادام ژان دیولافوآ، باستان‌شناس نامدار فرانسوی، در سفرنامه خود به این موضوع اشاره کرده است.

هر ساله مردمان بسیاری از سراسر ایران و جهان برای دیدن این شگفتی تاریخی راهی شوشتر می‌شوند و در دنیای آبی‌ای غرق می‌شوند که نیاکان ما با خشت و گل آن را بنا کرده‌اند.

با نخستین نگاه به مجموعه سازه‌های آبی شوشتر، به‌خوبی درک می‌کنید که چرا گردشگران از نقاط مختلف جهان خود را به این شهر می‌رسانند. بیش از ۲۰۰۰ سال است که گل، خشت و آب در کنار یکدیگر استوار باقی مانده‌اند و ۱۳ سازه آبی را شکل داده‌اند؛ سازه‌هایی که با خود آبادانی و زندگی به همراه آورده‌اند.

فراتر از ارزش تاریخی، چشم‌نوازی و دل‌انگیزی این مجموعه را نمی‌توان نادیده گرفت. صدای آبشارها در گوش می‌پیچد، نسیم روی رودخانه موج‌های ریز می‌سازد و پرندگانی که در اطراف پرواز می‌کنند، روح طبیعت را زنده نگه می‌دارند.

هرچه از شکوه سازه‌های آبی شوشتر گفته شود، باز هم کم است. باید خودتان در آن فضا حضور داشته باشید تا ذره‌ذره ابهت آن را لمس کنید. با وجود همه فراز و نشیب‌هایی که این سازه‌ها در طول تاریخ تجربه کرده‌اند، متأسفانه امروز جان آن‌ها در خطر است و بیم آن می‌رود که روزی این همه اصالت و زیبایی از میان برود.

مردم، چه در ایران و چه در دیگر نقاط جهان، هر سال خود را به شوشتر می‌رسانند تا نگاهی به هنر دست معمارانی بیندازند که تنها با خاک، گل و آب، آثاری آفریده‌اند که حتی امروز ساخت آن‌ها دشوار و گاه ناممکن به نظر می‌رسد.

مجموعه سازه‌های آبی شوشتر در مجموع شامل ۱۳ سازه است که در ۱۷ آذر ۱۳۷۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسید. همچنین در سال ۲۰۰۹ میلادی، این مجموعه به‌صورت یکپارچه در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد.

دلایل اهمیت سازه‌های آبی شوشتر

• نمایش نبوغ مهندسی ایران باستان
• بزرگ‌ترین سازه صنعتی پیش از انقلاب صنعتی
• ترکیب هماهنگ معماری، طبیعت و آب
• نقش کلیدی در آبادانی و کشاورزی منطقه
• ثبت در فهرست میراث جهانی یونسکو

آثار ثبت شده ایرانی در یونسکو

اطلاعات کلی مجموعه سازه‌های آبی شوشتر

سازه‌های آبی شوشتر کجاست؟

آدرس سازه‌های آبی شوشتر کاملاً سرراست و در دسترس است. برای رسیدن به این مجموعه تاریخی کافی است وارد شهر شوشتر شوید و مسیر دو خواهران، میدان هفده شهریور و خیابان شریعتی را دنبال کنید تا به مقصد برسید.

مسیرهای دسترسی به سازه‌های آبی شوشتر

سازه‌های آبی شوشتر یکی از مهم‌ترین جاهای دیدنی ایران در این شهر به شمار می‌آیند. برای بازدید از این مجموعه می‌توانید از روش‌های مختلف حمل‌ونقل استفاده کنید.

استفاده از هواپیما

شهر شوشتر فرودگاه ندارد؛ اما می‌توانید با هواپیما به فرودگاه دزفول یا فرودگاه اهواز سفر کرده و از آنجا با اتوبوس یا تاکسی به شوشتر بروید.
فاصله دزفول تا شوشتر حدود ۶۰ کیلومتر و فاصله اهواز تا شوشتر حدود ۹۰ کیلومتر است.

استفاده از قطار

شوشتر به شبکه حمل‌ونقل ریلی کشور متصل است و امکان سفر با قطار به این شهر وجود دارد. فاصله ایستگاه راه‌آهن شوشتر تا سازه‌های آبی حدود ۴.۱ کیلومتر است که با تاکسی یا خودروی شخصی در مدت ۱۰ تا ۱۵ دقیقه می‌توان به محل رسید.

استفاده از تاکسی یا خودروی شخصی

اگر در خود شهر شوشتر حضور داشته باشید، دسترسی به سازه‌های آبی بسیار آسان است. این مجموعه در داخل شهر قرار دارد و از میدان ۱۷ شهریور تنها حدود ۵۰۰ متر فاصله دارد؛ مسیری که با خودرو حدود ۲ دقیقه زمان می‌برد و حتی به‌صورت پیاده نیز قابل دسترسی است.

سفر از تهران به سازه‌های آبی شوشتر

برای سفر از تهران به سازه‌های آبی شوشتر می‌توانید از قطار، هواپیما یا خودروی شخصی استفاده کنید. مسیرهای هوایی و ریلی تا شهرهای اطراف شوشتر توضیح داده شد؛ اما اگر با خودروی شخصی سفر می‌کنید، مسیر طولانی‌تری در پیش خواهید داشت. فاصله تهران تا شوشتر حدود ۸۱۳ کیلومتر است و طی این مسیر با خودرو شخصی، حدود ۹ ساعت زمان می‌برد.

خلاصه مسیرهای دسترسی به سازه‌های آبی شوشتر

تاریخچه سازه‌های آبی شوشتر

وقتی از هخامنشیان سخن به میان می‌آید، مفاهیمی مانند آبادانی، زیبایی و رونق نخستین چیزهایی هستند که به ذهن می‌رسند. نخستین خشت‌های سازه‌های آبی شوشتر نیز در همین دوره تاریخی بنا نهاده شد. حتی برخی تاریخ‌نویسان بر این باورند که دستور ساخت اولیه این مجموعه، به فرمان کوروش بزرگ صادر شده است.

اگرچه نمی‌توان تاریخ دقیقی برای آغاز ساخت این مجموعه ارائه داد، اما در منابع تاریخی مربوط به دوران ساسانیان آمده است که بخش عمده‌ای از پل‌ها، بندها، آسیاب‌ها، آبشارها، کانال‌ها و تونل‌ها در همین دوره ساخته یا تکمیل شده‌اند.

بازسازی و توسعه بخش‌های مختلف سازه‌های آبی شوشتر از دوره ساسانیان آغاز شد. این روند توسعه به حدود ۳۰۰ سال پس از میلاد مسیح بازمی‌گردد. شاپور یکم اهمیت ویژه‌ای برای این مجموعه قائل بود و تلاش فراوانی برای گسترش و تقویت آن انجام داد.

پس از شکست امپراتور والرین، فرمانروای روم، در نبرد با شاپور یکم، صدها اسیر رومی به ایران آورده شدند. شاپور ساسانی دستور داد از این اسیران برای توسعه و تکمیل سازه‌های آبی شوشتر استفاده شود؛ اقدامی که نقش مهمی در پیشرفت فنی این مجموعه داشت.

در طول تاریخ، گردشگران و پژوهشگران بسیاری از سراسر جهان از سازه‌های آبی شوشتر بازدید کرده‌اند و با شگفتی و تحسین درباره آن سخن گفته‌اند. ده‌ها کتاب، مقاله و رساله درباره این شاهکار هیدرولیکی نوشته شده است. از میان آن‌ها، ابن بطوطه، جهانگرد مشهور جهان اسلام، پس از بازدید از این سازه‌ها، توصیف‌هایی ارزشمند از آن در آثار خود به‌جا گذاشته است.

سازه‌های آبی شوشتر طی قرن‌ها با مصالحی همچون خشت، گل، چوب و ساروج ساخته شدند و به‌مرور بخش‌های گوناگونی با کاربری‌های متفاوت به آن افزوده شد. در آغاز، این مجموعه تنها شامل یک سد بود؛ اما بعدها بخش‌هایی مانند آسیاب‌ها و کانال‌های باریک آب برای تأمین آب شرب و کشاورزی مردم منطقه به آن اضافه شد.

این مجموعه که از شگفتی‌های برجای‌مانده از دوره ساسانی به شمار می‌آید، همچنان از نظر زیبایی و عظمت معماری حرف‌های زیادی برای گفتن دارد. با این حال، از دوره قاجار تاکنون، طبیعت چندان با این سازه مهربان نبوده و بخش‌هایی از آن به‌طور کامل تخریب شده یا در معرض فرسایش و آسیب قرار گرفته‌اند.

امروزه سازه‌های آبی شوشتر بیشتر جنبه تماشایی دارند و از دوره قاجار به بعد، کاربری عملی آن‌ها متوقف شده است. با این وجود، هر ساله گردشگران بسیاری از نقاط مختلف ایران به شوشتر سفر می‌کنند تا ونیز ایرانی را از نزدیک ببینند و هنر و نبوغ نیاکان خود را تحسین کنند.

دوره‌های تاریخی مؤثر در شکل‌گیری سازه‌های آبی شوشتر

• آغاز ساخت اولیه در دوره هخامنشی
• توسعه و گسترش اساسی در دوره ساسانی
• توجه ویژه شاپور یکم به بازسازی مجموعه
• آسیب‌دیدگی تدریجی از دوره قاجار تاکنون

سیر تاریخی سازه‌های آبی شوشتر

علت نام‌گذاری سازه‌های آبی شوشتر

سیستم آبی تاریخی شوشتر در جهان با نام سازه‌های آبی شوشتر شناخته می‌شود. تا زمانی که این مجموعه را از نزدیک نبینید، شاید درک دلیل این نام‌گذاری چندان آسان نباشد. کل این بنا از مجموعه‌ای از سازه‌ها تشکیل شده که همگی با یک سیستم هیدرولیکی یکپارچه و به‌صورت به‌هم‌پیوسته در کنار یکدیگر فعالیت می‌کنند.

هر بخش از این مجموعه، نقش مشخصی در هدایت، کنترل و بهره‌برداری از آب دارد و همین هماهنگی و پیوستگی میان اجزا باعث شده است که این شاهکار مهندسی، نه یک بنای منفرد، بلکه یک سیستم کامل آبی به شمار آید.

اگرچه هدف اولیه از ساخت سازه‌های آبی شوشتر، تقدیس الهه آب و باروری، آناهیتا بوده است، اما به‌مرور زمان کارکرد این مجموعه فراتر رفت. رونق شهر و تمدن پیرامون آن به‌گونه‌ای رقم خورد که این سازه‌ها به محور اصلی آبرسانی زمین‌های کشاورزی و همچنین تأمین نیروی محرکه آسیاب‌ها برای آرد کردن گندم تبدیل شدند.

به همین دلیل، در گذر زمان این مجموعه به‌عنوان سازه‌ای به‌هم‌پیوسته و منسجم، با عنوان سازه‌های آبی شوشتر شناخته شد. نام شهر شوشتر نیز که این سیستم در آن قرار دارد، بر این مجموعه باقی ماند و امروزه در سطح جهانی با نام
Shushtar Historical Hydraulic System شناخته می‌شود.

دلایل اصلی نام‌گذاری سازه‌های آبی شوشتر

• تشکیل‌شده از چندین سازه به‌هم‌پیوسته
• عملکرد هماهنگ بر پایه سیستم هیدرولیک
• کاربری هم‌زمان مذهبی، کشاورزی و صنعتی
• نقش محوری در حیات شهری شوشتر
• شناخته‌شدن به‌عنوان یک سیستم کامل آبی

ویژگی‌های سیستم آبی تاریخی شوشتر

بخش‌های مختلف سازه‌های آبی شوشتر

سازه‌های آبی شوشتر یکی از جذاب‌ترین جاذبه‌های گردشگری خوزستان است و از ۱۳ بخش اصلی تشکیل شده است. بخش‌هایی مانند پل‌ها و تونل‌ها، این اجزا را به‌هم متصل می‌کنند. در ادامه، بخش‌های مختلف آن را معرفی می‌کنیم.

آبشارها و آسیاب‌های آبی

• محل: بخش جنوبی پل بند گرگر
• اجزا: سد، کانال‌های آبی، آسیاب‌های آبی و تونل‌ها
• کارکرد: ورود آب گرگر به کانال‌ها و به حرکت درآوردن آسیاب‌ها

وضعیت فعلی: تنها آسیاب رضا گلاب فعال است

آب از روی آسیاب‌ها به صورت آبشارهای طبیعی به پایین می‌ریزد و منظره‌ای زیبا ایجاد می‌کند.

قلعه سلاسل

• قدیمی‌ترین بخش سازه‌ها
• کارکرد اولیه: محافظت نظامی شهر
• کارکرد ثانویه: کنترل آب رود داریون
• اجزا: شبستان، برج، نقاره‌خانه، سربازخانه، حصار، قورخانه و خندق
• وضعیت فعلی: تنها تونل‌های نهر داریون و چند اتاق زیرزمینی باقی مانده است

برج کلاه فرنگی

• مکان: پیش از بند میزان
• طراحی: ۸ ضلعی، پایه ۴ متری، با سنگ‌های تراش خورده
• ارتفاع فعلی: ۷ متر
• کارکرد محتمل: نظارت شاپور ساسانی بر کارگران و سربازان رومی
• دسترسی: از میدان ۱۷ شهریور قابل مشاهده است

بند میزان

• کارکرد: تقسیم آب رودخانه به شُطیط و گَرگَر
• عملکرد: تنظیم دبی آب؛ اگر دبی شُطیط از ۱/۳ بیشتر شود، مازاد آب به گَرگَر منتقل می‌شود و بالعکس
• نام‌های دیگر: قیصر، شاپوری، دولت‌شاه، تراز، خاقان، محمدعلی شاه
• مصالح: سنگ و ساروج

رودخانه و پل بند گرگر

• رودخانه گرگر، شاخه‌ای از رود کارون، به دستور اردشیر ساسانی به صورت مصنوعی ایجاد شده است
• بستر رودخانه سنگ‌فرش و مستحکم شده است
• در پایین بند میزان، آسیاب‌ها با آب پل بند گرگر و سه تونل به نام‌های بلیتی، شهر و سه کوره تأمین می‌شدند
• امروز آب به صورت آبشار از روی صخره‌ها می‌ریزد و منظره‌ای دلنشین ایجاد می‌کند

پل بند برج عیار

• محل: روی رود گرگر، پایین آبشارهای سازه‌های آبی
• آب: از تونل بلیتی تأمین می‌شد
• وضعیت: هنوز می‌توان اتاقک‌ها و کانال‌های باقی مانده در بخش شرقی را مشاهده کرد

پل شاه علی

• سه دهانه مهم دارد و روی نهر داریون قرار گرفته است
• کارکرد: پل ارتباطی و دسترسی به روستاهای جنوبی
• دوره استفاده: دوره صوفی و پهلوی دوم
• امروزه استفاده از آن منسوخ شده است

پل بند شادروان

• محل: کنار رود کارون
• سازنده: شاپور اول با آجر
• کارکرد: بالا آوردن آب شوشتر
• مستندات تاریخی: ذکر شده توسط ابن حوقل در کتاب صوره الارض

پل بند لشکر

• محل: کنار امام زاده عبدالله و روی نهر رقط
• اهمیت تاریخی: یکی از دروازه‌های شوشتر کنار آن قرار داشت
• وضعیت: پابرجا و مرمت شده در سال ۱۳۸۷
• کشف آثار تاریخی: گورهای اشکانی در زمان مرمت

بند خاک

• محل: بین نهر داریون و نهر رقط
• طراحی: به شکل حرف U با دو بخش روباز و سرپوشیده
• کارکرد: جلوگیری از سیل در دشت میاناب و شوشتر
• وضعیت فعلی: بخش زیادی در دهه ۶۰ تخریب شد

پل بند شرابدار

• محل: مسیر نهر رقط، جنوب شوشتر
• مصالح: سنگ و ساروج
• کارکرد: پل ارتباطی و آبیاری باغ‌های انگور
• موقعیت: بین پل بند لشکر و پل بند خداآفرین

بند دختر نهر داریون

• محل: نزدیکی قلعه دختر
• علت نامگذاری: منتسب به الهه آب و باروری، آناهیتا
• کارکرد: تنظیم آب رود کارون در آخرین تنگه کوهستانی

سیکا

• مجموعه‌ای از سد و آسیاب با ۳۲ آسیاب فعال
• کارکرد: تبدیل نیروی آب به حرکت آسیاب‌ها
• استفاده: تفریح، تفرج و استراحت، سقف‌بندی شده
• ویژگی معماری: جوی آب و حوض ۸ ضلعی که منظره‌ای زیبا ایجاد می‌کند

جدول خلاصه بخش‌های سازه‌های آبی شوشتر

پلکان قدیمی و معروف سازه‌های آبی شوشتر

اگر به سازه‌های آبی شوشتر سفر کردید، حتماً سری به بخش جنوبی آن بزنید. در این بخش علاوه بر آبشارهای زیبای صخره‌ای که صدها سال است جریان دارند، ۲۰۰ پله تاریخی نیز وجود دارد.

این پله‌ها محوطه پلکان‌ها را به بخش مسکونی متصل می‌کنند و در مسیر آن اتاقک‌های کوچک قرار دارند که کاربرد نگهبانی داشته‌اند.

هردوت، تاریخ‌نگار یونانی، ۲۵۰۰ سال پیش از این پله‌ها بالا رفته و در نوشته‌های خود از آن‌ها یاد کرده است.

وی بر این باور بوده که این پله‌ها حدود ۱۰۰۰ سال قدمت دارند.

بررسی‌های باستان‌شناسی نشان می‌دهد که اتاقک‌ها و سازه‌های اطراف احتمالاً حدود ۴۰۰۰ سال قدمت دارند و برای اهداف نگهبانی و کنترل مسیر ساخته شده‌اند.

بهترین زمان بازدید از سازه‌های آبی شوشتر

فصل بهار، بهترین زمان بازدید است؛ به‌ویژه ماه‌های اردیبهشت و خرداد که گردشگران زیادی به شوشتر سفر می‌کنند.

بلیط بازدید در باجه ورودی فروخته می‌شود.

ساعت بازدید: ۸ صبح تا ۸ شب

مدت زمان بازدید: حدود ۱ تا ۲ ساعت برای دیدن تمام بخش‌ها

ساعات خلوت‌تر: صبح زود، ۸:۳۰ تا ۹ صبح

جدول زمان‌بندی و نکات بازدید

امکانات رفاهی سازه‌های آبی شوشتر

با توجه به کهنگی و ارزش تاریخی سازه‌های آبی شوشتر، امکانات رفاهی در داخل محوطه محدود است. با این حال، در نزدیکی سازه امکانات خوبی برای گردشگران فراهم شده است:

هتل‌ها و اقامتگاه‌ها: دارای اتاق‌های تمیز، مرتب و نمازخانه

سوپرمارکت‌ها و فروشگاه‌ها: برای تهیه مایحتاج

محدودیت: ورود خوراکی‌ها به داخل سازه ممنوع است

جاهای دیدنی نزدیک سازه‌های آبی شوشتر

اگر بازدید از سازه‌های آبی را انجام دادید، می‌توانید از مکان‌های دیدنی دیگر شوشتر نیز دیدن کنید:

خانه تاریخی مرعشی

• دوره ساخت: قاجار
• مالک: خانواده مرعشی، سید محمدحسین مرعشی
• ویژگی‌ها: معماری قاجاری و پهلوی، زیبایی چشمگیر، محل زندگی خانواده
• نکته: در میان سازه‌های آبی ساخته شده و دیدن آن توصیه می‌شود

خانه تاریخی مستوفی

• محل: بافت تاریخی شوشتر، کمی دور از سازه‌های آبی
• کاربری: موزه و رستوران سنتی
• ویژگی‌ها: معماری دوره قاجار، چشم‌انداز رود شطیط، فضایی برای تفریح و تجربه فرهنگ بومی
• نکته: بهترین انتخاب برای آشنایی با زندگی مردم قدیم شوشتر

مسجد جامع شوشتر

• قدمت: ۲۵۴ هجری قمری
• دوره ساخت: زمان خلافت امام حسن عسکری و دوران خلفای عباسی
• سبک معماری: ابتدا عربی و سپس با سبک‌های اسلامی دیگر در دوره صفوی بازسازی شده است
• وضعیت: بسیاری از قسمت‌های بنا بازسازی شده، اما اثر آجرهای قدیمی هنوز قابل مشاهده است
• اهمیت: ارزش تاریخی و اسلامی بالا

پارک جزیره

• کارکرد: جاذبه تفریحی و آبی
• امکانات اطراف: فست فود، بیمارستان، پمپ بنزین، پارک بعثت شوشتر
• نکته: مناسب برای بازدید تابستانی

اقامت در شوشتر برای بازدید از سازه‌های آبی

چادر زدن در کنار سازه امکان‌پذیر نیست، اما می‌توانید در بوستان‌ها و هتل‌های نزدیک اقامت کنید تا دسترسی راحت به سازه داشته باشید:

تبلیغ کسب‌وکار شما در تمام صفحات داخلی

نمایش تبلیغات شما در تمام صفحات داخلی وبسایت به همراه دریافت لینک فالو برای بهبود سئو سایت تان. برای مشاوره و رزرو روی لینک زیر کلیک کنید

رزرو تبلیغات