یستون؛ سنگ ‌نوشته‌ ای از تاریخ ایران

محوطه تاریخی و فرهنگی بیستون

محوطه تاریخی و فرهنگی بیستون ـ که با نام «محوطه بیستون» در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است ـ یکی از مهم‌ترین سایت‌های تاریخی و باستان‌شناسی کشور به‌شمار می‌رود. این محوطه، آثاری از دوره‌های پیشاتاریخی، پیش از اسلام و پس از اسلام را در خود جای داده و در دامنه کوه بیستون، در شهر بیستون و در کنار راه باستانی کرمانشاه به همدان قرار دارد.
این مجموعه در تاریخ ۷ مهر ۱۳۸۱ با شماره ثبت ۶۴۶۳ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید.

تاکنون ۲۸ اثر تاریخی از مجموعه آثار کوه بیستون در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده و همچنین ۱۳ اثر به‌همراه سنگ‌نبشته بیستون، در تاریخ ۸ ژوئیه ۲۰۰۵ در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت جهانی رسیده‌اند.

جدول اطلاعات ثبت و جایگاه بیستون

پیشینه تاریخی

کوه بیستون در کنار یکی از پرترددترین راه‌های باستانی قرار داشته است. این مسیر، محل عبور کاروان‌ها و نیروهای نظامی از شهرهای بابل و بغداد به سوی زاگرس و شهر اکباتان بوده و همین موقعیت راهبردی، بیستون را به مکانی مناسب برای نمایش قدرت و اقتدار پادشاهان ایران در دوره‌های مختلف تاریخی تبدیل کرده است.

نام‌گذاری بیستون

نام بیستون ریشه در واژه کهن «بغستان» دارد که به معنای «جایگاه خدایان» است. به‌نظر می‌رسد نام باستانی این منطقه باگاستانا (Bagastana) بوده باشد. در آغاز، این مکان «بغستان» نام داشته که از ترکیب دو واژه «بغ» به‌معنای خدا و «ستان» به‌عنوان پسوند مکان ساخته شده و در مجموع معنای «جایگاه خدایان» را می‌رساند.
واژه «بغ» به‌معنای خدا، امروزه نیز در نام شهر بغداد دیده می‌شود که نامی فارسی و به‌معنای «خداداد» است.

نخستین اشاره تاریخی به این جایگاه در کتاب دیودوروس سیکولوس دیده می‌شود؛ جایی که بخشی از نوشته‌های کتزیاس، تاریخ‌نگار یونانی، درباره بیستون نقل شده است. در این منابع، سنگ‌نبشته بیستون به سمیرامیس، ملکه اسطوره‌ای آشوری نسبت داده شده و از کوه بیستون با عنوان Bagastanon oros یاد شده است. همچنین در این روایت‌ها آمده که کوه بیستون به اهورامزدا پیشکش شده بوده است.

در زبان پهلوی، واژه «بغستان» به شکل «بَهیستان» و سپس «بَهیستون» درآمد. این نام در سده‌های نخست اسلامی به صورت «بهستون» رواج یافت که به معنای «ستون نیکو» یا «ستون برتر» تعبیر شده است. در نهایت، شکل امروزی آن یعنی بیستون تثبیت شد.
لازم به یادآوری است که تعبیر رایج امروزیِ «بی‌ستون» به معنای «بدون ستون»، برداشتی محاوره‌ای و نادرست بوده و از نظر تاریخی و زبان‌شناسی اعتباری ندارد.

جدول تحول نام بیستون در دوره‌های مختلف

کوه بیستون

کوه بیستون یکی از کوه‌های شاخص رشته‌کوه‌های زاگرس است که در نزدیکی شهر بیستون و در فاصله ۳۲ کیلومتری شرق شهر کرمانشاه قرار دارد. دیواره عظیم بیستون که سنگ‌نبشته بیستون بر روی آن حجاری شده، با ارتفاعی حدود ۱۲۰۰ متر و پهنایی بیش از ۵۰۰۰ متر، از مهم‌ترین عوامل جذابیت این محوطه برای ایجاد آثار تاریخی به شمار می‌رود.
این دیواره، مرتفع‌ترین دیواره سنگی ایران و پنجمین دیواره مرتفع جهان محسوب می‌شود و جایگاهی ویژه در میان محوطه‌های تاریخی و طبیعی کشور دارد.

ویژگی‌های شاخص کوه بیستون

• قرارگیری در مسیر تاریخی و ارتباطی غرب ایران
• وجود سنگ‌نبشته و آثار شاخص تاریخی
• مرتفع‌ترین دیواره سنگی ایران
• جایگاه ویژه در ثبت‌های ملی و جهانی

سراب بیستون

سراب بیستون در محدوده محوطه تاریخی و فرهنگی بیستون قرار دارد و در تاریخ ۲۵ اسفند ۱۳۸۰ با شماره ثبت ۵۰۲۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
این اثر طبیعی، در ادامه اهمیت‌های زیست‌محیطی و تاریخی خود، به‌عنوان شصت‌وششمین اثر طبیعی ملی ایران نیز شناخته می‌شود و در ۳ مرداد ۱۳۸۸ توسط سازمان میراث فرهنگی در فهرست میراث طبیعی کشور قرار گرفت.

دوره پیشاتاریخی

غار شکارچیان (غار بیستون)

غار شکارچیان که با نام غار بیستون نیز شناخته می‌شود، از جمله غارهای متعلق به دوران پارینه‌سنگی است. این غار در تاریخ ۱۹ اسفند ۱۳۸۰ با شماره ثبت ۴۸۸۹ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید.

کاوش‌های باستان‌شناسی این غار در سال ۱۹۴۹ میلادی (۱۳۲۸ خورشیدی) و طی سفر اکتشافی باستان‌شناس و انسان‌شناس آمریکایی کارلتن کوون به غرب رشته‌کوه زاگرس آغاز شد. در این مأموریت، یک زبان‌شناس به نام کامرون نیز کوون را همراهی می‌کرد.
کوون پس از نخستین بازدید، چند ماه بعد به مدت دو هفته به کاوش در غار پرداخت که نتیجه آن کشف هزاران ابزار سنگی مربوط به فرهنگ موستری و بقایای استخوانی حیوانات شکارشده‌ای مانند گوزن و اسب وحشی بود. قدمت این یافته‌ها حدود ۴۰ تا ۷۰ هزار سال برآورد شده است.

غار مرخرل

غار مرخرل یکی دیگر از آثار ارزشمند محوطه بیستون است که به دوران پارینه‌سنگی میانی تعلق دارد. این غار نیز در تاریخ ۱۹ اسفند ۱۳۸۰ با شماره ثبت ۴۸۸۵ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

دوره مادها

نیایشگاه مادی

نیایشگاه مادی از آثار شاخص دوره مادها در محوطه تاریخی و فرهنگی بیستون به‌شمار می‌رود. این نیایشگاه در تاریخ ۱۹ اسفند ۱۳۸۰ با شماره ثبت ۴۸۸۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران ثبت شده است و بیانگر اهمیت مذهبی و آیینی این منطقه در دوران باستان است.

جدول آثار شاخص محوطه بیستون

دوره هخامنشیان

سنگ‌نبشته بیستون

سنگ‌نبشته بیستون بزرگ‌ترین سنگ‌نبشته شناخته‌شده جهان و نخستین متن مکتوب ایرانی است که به دوران هخامنشیان و سال ۵۲۰ پیش از میلاد بازمی‌گردد. این اثر بر دامنه کوه بیستون حجاری شده و یکی از مهم‌ترین و مشهورترین اسناد تاریخی جهان به‌شمار می‌آید.
سنگ‌نبشته بیستون روایت پیروزی داریوش بزرگ بر گئوماتا مغ و سرکوب یاغیان را به تصویر می‌کشد و از برجسته‌ترین منابع شناخت تاریخ سیاسی و اداری هخامنشیان محسوب می‌شود.

این اثر ارزشمند از سال ۲۰۰۶ میلادی در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیده است.

مهم‌ترین محتوای کتیبه بیستون

• معرفی داریوش از زبان خود او
• شرح دودمان هخامنشی
• چگونگی بازگرداندن پادشاهی به خاندان هخامنشی
• مرگ کمبوجیه و قیام گئوماتا
• کشته شدن گئوماتا در پاییز ۵۲۲ پیش از میلاد
• گزارش شورش‌ها در سرزمین‌های مختلف و سرکوب آن‌ها
• شرح ۱۹ نبرد و پیروزی‌های داریوش، از جمله نبرد دشوار با سکاها
• برقراری نظم، امنیت و آرامش در سراسر امپراتوری
• رد ادعاهای یاغیان و هشدار نسبت به دروغ
• تأکید بر راستی و راستگویی
• سپاسگزاری از یاری‌های اهورامزدا
• اندرز به شاهان آینده و خوانندگان کتیبه
• نام یاران داریوش در سرنگونی گئوماتا
• اشاره به انتشار متن کتیبه در سراسر قلمرو هخامنشی به سه زبان پارسی باستان، بابلی و عیلامی و به خط میخی

دوره سلوکیان

پیکره هرکول

پیکره هرکول در حاشیه شاهراه باستانی و در محوطه تاریخی بیستون از سنگ کوه تراشیده شده و متعلق به دوران سلوکی است. این مجسمه به‌صورت نیم‌خیز بر پهلوی چپ قرار دارد و به آرنج تکیه داده است. در دست چپ خود پیاله‌ای نگه داشته و دست راستش بر روی پای راست قرار گرفته، در حالی که پای چپ به‌عنوان تکیه‌گاه استفاده شده است.

ویژگی‌های پیکره هرکول:

طول پیکره: ۱٫۴۷ متر

طول سکو: ۲٫۲۰ متر

شیوه اجرا: حجاری برجسته از دل کوه

اتصال کامل بخش پشتی مجسمه به بدنه کوه

دوره اشکانیان

سنگ بلاش

سنگ بلاش یا نقش‌برجسته بلاش از آثار مربوط به دوره اشکانیان است که در محوطه تاریخی و فرهنگی بیستون قرار دارد. این اثر در تاریخ ۱۹ اسفند ۱۳۸۰ با شماره ثبت ۴۸۸۴ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است و از نمونه‌های مهم نقش‌برجسته‌های اشکانی به‌شمار می‌رود.

جدول آثار شاخص بیستون در دوره‌های تاریخی

سنگ‌نگاره گودرز

سنگ‌نگاره گودرز که با نام‌های «نقش‌برجسته گودرز» یا «پیکره گودرز» نیز شناخته می‌شود، یکی از نقش‌برجسته‌های مهم دوره اشکانی است که بر دامنه کوه بیستون حجاری شده است. این اثر تصویری از گودرز، یکی از شاهان اشکانی، را نشان می‌دهد که به‌صورت سواری زره‌پوش بر اسب نشسته و با نیزه‌ای بلند به سواری دیگر حمله می‌کند و او را از اسب به زیر می‌افکند.

این نقش‌برجسته در کنار نقش‌برجسته مهرداد دوم اشکانی کنده شده و در بالای آن کتیبه‌ای به زبان یونانی دیده می‌شود که این سوار زره‌پوش را «گودرز پسر گیو» معرفی می‌کند.

دیدگاه‌های تاریخی درباره هویت گودرز

دیدگاه رایج، این پیکره را متعلق به گودرز دوم اشکانی می‌داند؛ پادشاهی که بر یکی از رقیبان خود به نام مهرداد و همچنین بر کاسیوس سردار رومی پیروز شد.

در بالای سر گودرز، نقش نیکه (الهه پیروزی در اساطیر یونان) دیده می‌شود که نماد پیروزی است.

دیدگاهی دیگر، این پیکره را مربوط به گودرز یکم اشکانی می‌داند که در اواخر سلطنت مهرداد دوم، در بابل به نام خود سکه ضرب کرده و در نقش مهرداد دوم در بیستون با عنوان «شهربانِ شهربانان» معرفی شده است.

⚠️ بخشی از این نقش‌برجسته در اثر ساخت کتیبه شیخ‌علی‌خان زنگنه از میان رفته است.

نقش مهرداد اشکانی

پیکره مهرداد دوم اشکانی (میتریدات) یکی دیگر از آثار شاخص محوطه تاریخی بیستون است. این نقش‌برجسته بر دیواره‌ای مقابل سنگ‌نبشته داریوش بزرگ و در بخش پایینی آن حجاری شده است.

در این صحنه، مهرداد دوم اشکانی (۱۲۳/۱۲۴ تا ۸۷/۸۸ پیش از میلاد) ایستاده و روبه‌روی او پنج تن از بزرگان اشکانی قرار دارند. این بزرگان در حالی که ایستاده‌اند، با دست راست خود پیشکش‌هایی را تا مقابل چهره بالا آورده و به شاه تقدیم می‌کنند. مهرداد دوم نیز در پاسخ، دست راست خود را بالا آورده است.

کتیبه یونانی نقش مهرداد

در بالای این پیکره‌ها، کتیبه‌ای یونانی دیده می‌شود که بزرگان اشکانی را از چپ به راست چنین معرفی می‌کند:

• کوهزاد
• مهراد
• مهرداد رازدار
• گودرز، شهربانِ شهربانان
• شاهِ شاهانِ بزرگ، مهرداد

دوره ساسانیان

کاخ بیستون

کاخ بیستون بقایای یک کاخ ناتمام ساسانی است که در محوطه تاریخی و فرهنگی بیستون قرار دارد. این کاخ از سال ۱۳۵۵ خورشیدی تاکنون به‌طور پیوسته مورد کاوش‌های باستان‌شناسی قرار گرفته و تاکنون شش فصل کاوش در آن انجام شده است.

بر اساس یافته‌های باستان‌شناسی:

• این مجموعه در دوره ساسانی در حال تبدیل شدن به یک کاخ سلطنتی بوده
• به دلایلی نامشخص، ساخت آن ناتمام مانده است
• در دوره‌های بعد، بنا به کاروانسرا تغییر کاربری داده
• این کاروانسرا بر اثر زلزله‌ای شدید کاملاً ویران شده است
• در دوره قاجار، روستایی بر روی بقایای آن شکل گرفته

در سال ۱۳۵۴ خورشیدی، حدود ۲۷۰ خانه ساخته‌شده روی این محوطه تملک و تخریب شد و کاوش‌های علمی آغاز گردید

جدول آثار شاخص اشکانی و ساسانی در بیستون

فرهاد تراش

فرهاد تراش (با نام‌های فرهاد تاش، فراتاش، فرای تاش) اثری است که در جهت غربی سنگ‌نبشته و نقش برجسته داریوش بزرگ بر سینه کوه بیستون کنده‌کاری شده است. این دیواره دارای:

ارتفاع: نزدیک به ۴۵ متر

پهنای: حدود ۲۰۰ متر

این اثر مربوط به دوره ساسانیان بوده و با مرگ پادشاه نیمه‌کاره رها شده است. فرهاد تراش در تاریخ ۱۹ اسفند ۱۳۸۰ با شمارهٔ ثبت ۴۸۸۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

دیدگاه‌های تاریخی

بر پایه گزارش‌های یونانی، در محوطه فرهاد تراش احتمال وجود:

یک نقش بزرگ همراه با کتیبه اکدی

پیکره الهه اینَنَّ

شماری نیزه‌دار

و شاید یک پادشاه با ژست مشابه نقش آنوبانی‌نی در سر پل ذهاب

این نقش‌ها در اواخر دوره ساسانی و ایجاد فرهاد تراش تخریب شده‌اند. بر اساس این نظر، الگوی نقش داریوش بزرگ در بیستون نه از نقش آنوبانی‌نی در سر پل ذهاب، بلکه از همین نقش در پای کوه بیستون اقتباس شده است.

بناهای ساسانی

بنای ساسانی: مربوط به دوره ساسانیان، ثبت ملی با شماره ۴۸۸۰

پل ساسانی (خسرو): بقایای پل مربوط به دوره ساسانی، ثبت ملی با شماره ۴۸۹۰

دوره ایلخانیان

کاروانسرای ایلخانی: بر روی ویرانه‌های کاخ ناتمام ساسانی ساخته شد؛ بعدها بر اثر زلزله ویران و در دوره قاجار روستایی روی آن ساخته شد.

دوره صفویان

کاروانسرای شاه‌عباسی بیستون: کاروانسرایی مربوط به دوره صفوی، ثبت ملی با شماره ۹۷۴ در تاریخ ۱۳ مرداد ۱۳۵۳

کتیبه شیخ علی خان زنگنه: سنگ‌نبشته‌ای از دوران شاه سلیمان صفوی که بر بخش‌هایی از سنگ‌نگاره گودرز کنده شده و باعث تخریب بخشی از آن گردیده است.

جدول آثار شاخص دوره ساسانی تا صفوی

پل بیستون (پل صفوی)

پل بیستون که با نام‌های پل کهنه، پل شاه عباسی، پل صفوی، پل نادرآباد و پل دینورآب نیز شناخته می‌شود، پلی است مربوط به دوره صفوی که در بخش شرقی بیستون جای گرفته است. این پل در تاریخ ۵ بهمن ۱۳۴۶ با شمارهٔ ثبت ۷۶۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

تاریخچه ساخت و بازسازی

پایه‌های پل: در اواخر دوره ساسانی ساخته شده اما ناتمام مانده است.

تکمیل اولیه: در سده چهارم هجری، فرمانروایان محلی حسنویه، پل را تکمیل کردند؛ از این دوره تنها طاق‌های دهانه دوم و سوم و پشتبندهای مدور باقی مانده است.

دوره ایلخانی: دهانه پنجم پل و پشتبندهای مثلثی بازسازی شده است. برای تأمین آجرهای دهانه پل، کوره‌های آجرپزی در شمال غربی آن ایجاد شده‌اند.

دوره صفوی و پهلوی: نمای پل در دوره صفوی و طاق چهارم در دوره پهلوی بازسازی شده است.

دیگر آثار تاریخی و طبیعی بیستون

• شیر سنگی بیستون
• بنای پارتی
• غار مر تاریک
• غار مر آفتاب
• غار مر دو در
• گوردخمه سرخ ده
• گوردخمه برناج (فرهاد کن)

تحول خط و الفبا در بیستون

در محوطه تاریخی بیستون آثار متعددی از تحول خط و الفبا در دوره‌های مختلف دیده می‌شود:

کتیبه بیستون: شامل سه گونه خط میخی: بابلی-اکدی، عیلامی و فارسی باستان

مجسمه هرکول (دوران سلوکیان): خط و زبان یونانی

نقش برجسته مهرداد (اشکانیان): الفبای پارتی با الفبای یونانی

نقش برجسته بلاش و گودرز: الفبای پارتی رایج از اواسط دوره اشکانیان

کتیبه‌های دوران ساسانی: دو سطر با الفبای پهلوی زیر کتیبه بیستون

دوران اسلامی: وقفنامه شیخ‌علیخان زنگنه و کتیبه‌های کاروانسرای بیستون با الفبای عربی

جدول آثار تاریخی و طبیعی محوطه بیستون

تبلیغ کسب‌وکار شما در تمام صفحات داخلی

نمایش تبلیغات شما در تمام صفحات داخلی وبسایت به همراه دریافت لینک فالو برای بهبود سئو سایت تان. برای مشاوره و رزرو روی لینک زیر کلیک کنید

رزرو تبلیغات