چهارشنبهسوری
چهارشنبهسوری یکی از آیینها و جشنهای کهن ایرانی است که در شب آخرین چهارشنبهٔ سال (از غروب سهشنبه) برگزار میشود. برافروختن آتش و پریدن از روی آن، شاخصترین و اصلیترین نماد این جشن بهشمار میرود. چهارشنبهسوری در واقع نخستین جشن از مجموعه آیینها و مناسبتهای جشن نوروز است که بهصورت جمعی و در فضای باز برگزار میشود و همراه با آتشافروزی و برخی رفتارهای نمادین دیگر است.
ریشه واژه «سوری» در چهارشنبهسوری
دربارهٔ واژهٔ «سوری» در ترکیب نام این جشن، دو دیدگاه اصلی وجود دارد:
گروهی واژهٔ «سور» را به معنای جشن، شادمانی، نشاط و عیش میدانند.
دیدگاه دوم ـ که معتبرتر و پذیرفتنیتر است ـ «سوری» را به معنای سرخ میداند؛ چراکه عنصر اصلی این جشن، آتش سرخفام است.
واژهٔ «سوری» در زبان پهلوی و نیز واژهٔ SŪR به معنای سرخ بهکار رفته است. همچنین واژههایی مانند سول به معنای خورشید (sul) نیز از همین خانوادهٔ زبانی محسوب میشوند. در زبان فارسی، اصطلاحاتی مانند گلِ سوری به معنای گل سرخ یا سُهروَردی (گل سرخ) نیز ریشه در همین واژه دارند؛ «وَرد» در این ترکیب به معنای گل است که در گذر زمان دچار تغییر آوایی شده است.
دیدگاه دوم از آن جهت پذیرفتنیتر است که نام اولیه این آیین «جشن سوری» بوده و واژهٔ «چهارشنبه» بعدها به آن افزوده شده است. افزون بر این، شواهد زبانی و گویشی متعددی مانند تلفظ «چارشمبه سُرخی» در اصفهان و کاربرد واژهٔ «سور» بهجای «سرخ» در بسیاری از گویشهای رایج فلات ایران، این نظر را تقویت میکند. همچنین دو واژهٔ سور و سُهر که شباهت آوایی زیادی با واژهٔ سرخ دارند، در گویشهای لری، بختیاری و زبان کردی به معنای سرخ بهکار میروند.
نامهای محلی چهارشنبهسوری در مناطق مختلف
| منطقه | نام محلی جشن |
|---|---|
| نیشابور | چارشُمبه سُری |
| اردبیل | گول چارشَمبه |
| گیلان و طالشان | گوله-گوله چارشمبه |
| کردستان | کوله چوارشمبه |
| قروه | چوارشمبه-کولی |
| اصفهان | چارشمبه-سُرخی |
پیشینه چهارشنبهسوری
بهگفتهٔ ابراهیم پورداوود، با توجه به جایگاه برجستهٔ آتش در فرهنگ ایران باستان، ممکن است برگزاری چنین آیینی به جشنهای ششروزهٔ پایان سال (گاهنبارِ هَمَسْپَتْمَدَم) مربوط باشد؛ جشنهایی که پس از اصلاح تقویم در زمان اردشیر نخست ساسانی برگزار میشدند. بر اساس باور زرتشتیان، در این گاهنبار، فروهرها و روان درگذشتگان به زمین فرود میآیند.
با این حال، اعمالی مانند پریدن از روی آتش که طبق آیین زرتشت بیاحترامی به آتش محسوب میشود، احتمالاً در دوران پسااسلامی شکل گرفتهاند. همچنین انتخابِ صرفِ روز چهارشنبه برای این مراسم، ممکن است تحت تأثیر باور نحسپنداری چهارشنبه باشد که از فرهنگ عربهای فاتح به فرهنگ بومی فلات ایران راه یافته است.
دیدگاه دیگری نیز وجود دارد که چهارشنبهسوری را بازمانده یا شکل تحولیافتهای از جشن سده میداند، هرچند به نظر نویسندگان دانشنامهٔ جهان اسلام، این احتمال چندان قوی نیست.
قدیمیترین اشاره تاریخی به «شب سوری»
قدیمیترین اشاره به «شب سوری» به قرن چهارم هجری و کتاب تاریخ بخارا بازمیگردد. در این منبع، نامی از روز چهارشنبه به میان نیامده، اما از عبارت «عادت قدیم» استفاده شده است که نشاندهندهٔ پیشینهٔ کهن این جشن است:
و چون امیر منصور بن نوح به مُلک بنشست، اندر ماه شوال سال سیصد و پنجاه، به جوی مولیان، فرمود تا آن سرای را دیگر بار عمارت کردند و هر چه هلاک و ضایع شده بود بهتر از آن به حاصل کردند. آنگاه امیر به سرای بنشست و هنوز سال تمام نشده بود که چون شبِ سوری، چنانکه عادت قدیم است، آتشی عظیم افروختند. پارهای از آن بجست و سقف سرای درگرفت و دیگر باره جمله سرای بسوخت.
دیدگاهها درباره منشأ آتشافروزی
دربارهٔ ریشهٔ آتشافروزی در چهارشنبهسوری، فرضیههای متعددی مطرح شده است، از جمله:
- بازماندهٔ سنت اعلان سال نو با افروختن آتش بر بامها
- یادمانی از عبور سیاوش از آتش
- آیینی برای دور کردن نحوست روز چهارشنبه که احتمالاً در قرون اولیهٔ اسلامی شکل گرفته است
همچنین گفته شده است که چهارشنبهسوری به مناسبت قیام مختار ثقفی در سال ۶۶ هجری و برای خونخواهی حسین بن علی شکل گرفته و یاران مختار برای اعلان قیام، بر بام خانهها آتش افروختند. با این حال، این دیدگاه و نیز باور عمومی مبنی بر پیروزی مختار بر قاتلان حسین بن علی، توسط شواهد تاریخی تأیید نمیشود.
در منابع تاریخی آمده است که ابومسلم خراسانی نیز برای آغاز قیام خود، به پیروانش دستور روشنکردن آتش بر بامها را داده بود. افزون بر این، ابوریحان بیرونی نقل میکند که هرمزد یکم، شاهنشاه ساسانی، فرمان داده بود در نوروز مکانهای مهم را با آتش پاکسازی کنند، زیرا به وجود عناصر ناسالم در هوا باور داشت.
ریشههای غیرآیینی چهارشنبهسوری
در کنار دیدگاههای آیینی، احتمال یک خاستگاه غیرمذهبی و کاربردی نیز مطرح است. آتش به دلیل خاصیت گندزدایی و بهداشتی، میتوانسته بخشی از برنامههای نظافت عمومی پیش از سال نو باشد. این دیدگاه با رسوم دیگری مانند دور انداختن و شکستن کوزههای کهنه که در چهارشنبهسوری رایج بوده، همخوانی دارد.
با وجود شباهتهایی میان چهارشنبهسوری و جشنی به نام آخریچهارشنبه که در آخرین چهارشنبهٔ ماه صفر در هند و پاکستان برگزار میشود، بعید به نظر میرسد که این جشن حاصل دگردیسی چهارشنبهسوری تحت فشار علمای متشرع باشد. چراکه حتی در دوران اقتدار فقهای شیعه در عصر صفوی نیز این آیین بهصورت علنی برگزار میشده و به نظر نمیرسد هیچگاه عملاً ممنوع شده باشد.
توصیف چهارشنبهسوری در دوره صفوی
آدام اولئاریوس، جهانگرد آلمانی، در سفرنامهٔ خود و در توصیف مراسم چهارشنبهسوری در ایران دورهٔ صفوی مینویسد:
روز سوم مارس ۱۶۳۷ مصادف با چهارشنبهسوری ایرانیها بود؛ یعنی آخرین چهارشنبهٔ سال که به باور آنان، یکی از بدترین روزهای سال بهشمار میرود. مردم در این روز از کار دست میکشیدند، دکانها را میبستند، کمتر از خانه خارج میشدند و حتی سعی میکردند کمتر سخن بگویند. آنان باور داشتند هر کاری که در این روز انجام دهند، تا پایان سال تکرار خواهد شد.
برخی کوزههایی برداشته و بیآنکه سخنی بگویند، به بیرون شهر میرفتند، آنها را از آب پر میکردند و به خانه بازمیگرداندند و معتقد بودند آب پاک، بدبختیها را از خانه میشوید. نوجوانان و جوانان نیز سرگرمیهایی مانند نواختن دنبک، کشاندن افراد به داخل آب و شکستن کوزهها داشتند. این مراسم معمولاً تا ظهر چهارشنبهسوری ادامه مییافت و پس از آن، نحوست روز پایان میپذیرفت و مردم به زندگی عادی بازمیگشتند.
چهارشنبهسوری در آیین زرتشتی
کتایون مزداپور، نویسنده و پژوهشگر زرتشتی، دربارهٔ نسبت چهارشنبهسوری با آیین زرتشتی چنین مینویسد:
جشنها و آیینهای ایرانی به همهٔ ایرانیان تعلق داشتهاند و دارند. بسیاری از آنها به دوران پیش از مهاجرت آریاییان به این سرزمین بازمیگردند و بسیاری دیگر هرگز زرتشتی نبودهاند؛ مانند چهارشنبهسوری.
بر اساس این دیدگاه، چهارشنبهسوری اگرچه ریشهای کهن در فرهنگ ایرانی دارد، اما لزومـاً آیینی زرتشتی محسوب نمیشود و بخشی از میراث فرهنگی مشترک ایرانیان است.
تأثیر چهارشنبهسوری بر محیط زیست
استفاده از مواد محترقه و آتشزای خطرناک در چهارشنبهسوری، پیامدهای منفی زیستمحیطی بههمراه دارد. سوزاندن لاستیکها و مواد پلاستیکی موجب تولید گازهای سمی و آلاینده میشود که برای سلامت انسان و طبیعت زیانبار هستند.
مهمترین پیامدهای زیستمحیطی
| عامل آسیبزا | پیامد |
|---|---|
| سوزاندن لاستیک و پلاستیک | تولید گازهای سمی مانند مونوکسید کربن، دیاکسید نیتروژن، دیوکسین و فوران |
| گازهای شیمیایی | خاصیت سرطانزایی و آلودگی شدید هوا |
| آلودگی صوتی | آزار انسانها و اختلال در رفتار طبیعی حیوانات |
| صداهای مهیب | فراری دادن پرندگان از محلهای زادآوری |
اعتراضات جنبش سبز و چهارشنبهسوری
چهارشنبهسوری ۱۳۸۸
اعتراضات جنبش سبز در ۲۶ اسفند ۱۳۸۸، همزمان با مراسم چهارشنبهسوری و توسط هواداران این جنبش برگزار شد.
چهارشنبهسوری ۱۳۸۹
اعتراضات جنبش سبز در ۲۴ اسفند ۱۳۸۹ نیز همزمان با چهارشنبهسوری شکل گرفت. در جریان این رویداد، یکی از معترضان به نام بهنود رمضانی در منطقهٔ تهرانپارس تهران جان خود را از دست داد.
آیینها و رسمهای چهارشنبهسوری
چهارشنبهسوری در سراسر ایران فرهنگی با آیینها و جشنهای گوناگونی برگزار میشود که شباهتهای زیادی با یکدیگر دارند. مهمترین عنصر مشترک در این آیینها، جمعآوری خار و خاشاک یا مواد سوختنی و افروختن آتش است.
در برخی دورهها و مناطق، آیینهای دیگری نیز رواج داشته است، از جمله:
- کوزهشکستن
- فالگرفتن
- بختگشایی
این آیینها نشاندهندهٔ تنوع فرهنگی و باورهای محلی در برگزاری چهارشنبهسوری هستند.
آتشبازی در چهارشنبهسوری
مشخصهٔ اصلی چهارشنبهسوری، برافروختن آتش و پریدن از روی آن در آخرین چهارشنبهٔ سال خورشیدی است. یکی دو روز پیش از چهارشنبهسوری، مردم برای گردآوری هیزم، بوته و مواد سوختنی به بیرون از شهر میروند. گاه مادهٔ سوختنی آتش از ضایعات کشاورزی همان منطقه تأمین میشود؛ برای نمونه، در خور برگ خرما و در گیلان ساقهٔ برنج مورد استفاده قرار میگیرد.
محل افروختن آتش میتواند پشتبام، حیاط خانه، میدان روستا یا خیابانهای شهر باشد. کومههای آتش معمولاً به تعداد فرد (یک، سه، پنج یا هفت کومه) و با فاصلهای چند متری از یکدیگر چیده میشوند. آتشافروزی اغلب در زمان غروب آفتاب یا اندکی پس از آن انجام میگیرد و مردان، زنان و کودکان از روی آتش میپرند و میخوانند:
«سرخی تو از من، زردی من از تو»
یا در برخی شهرها، اشعاری محلی با مضمونی مشابه خوانده میشود. باور عمومی بر این است که این کار، افراد را در سال پیشِرو از بیماری و زردرویی دور نگه میدارد. پس از پایان مراسم، آتش را رها میکنند تا خودبهخود خاموش شود یا آن را با آب خاموش میکنند.
در برخی روستاهای خراسان، هنگام پریدن از آتش چنین میخوانند:
«آلا بهدر، بلا بهدر، دزدخیزا از دِها بهدر»
که با نیت دورماندن از آل، بلا و دزد گفته میشود.
آیین خاکستر و بازگشت به خانه
اگر مراسم در حیاط خانه برگزار شود، خاکستر آتش را یکی از اعضای خانواده ـ معمولاً یک دختربچه ـ برمیدارد و به چهارراهی که محل انباشتهشدن خاکسترهاست میبرد. هنگام بازگشت، آیینی گفتوگومحور انجام میشود:
| پرسش | پاسخ |
|---|---|
| کیست؟ | منم |
| از کجا میآیی؟ | از عروسی |
| چه آوردهای؟ | سلامتی |
آیینهای مشابه در فرهنگهای دیگر
مراسمی مشابه چهارشنبهسوری در میان ارمنیان ایران با نام دِرِندِز برگزار میشود که در ۱۴ فوریه انجام میگیرد و شامل پریدن از روی آتش است.
از تیراندازی تا ترقهبازی
تا پیش از سال ۱۳۰۰ خورشیدی، در شب چهارشنبهسوری تیراندازی هوایی میان مردان رواج داشت. با ممنوعشدن نگهداری اسلحه از این سال به بعد، ترقهبازی بهتدریج جایگزین این رسم شد.
فال گرفتن در چهارشنبهسوری
فال گرفتن یکی از آیینهای سرگرمکنندهٔ چهارشنبهسوری است که بیشتر جنبهٔ تفریحی و نمادین داشته و میان جوانان رواج داشته است. این آیینها در مناطق مختلف با شیوههای متفاوتی اجرا میشدهاند.
فال با بولونی
یکی از روشهای رایج فالگرفتن در چهارشنبهسوری، فال با بولونی است. بولونی نوعی کوزهٔ دهانگشاد کوچک بوده که در گذشته برای نگهداری ترشی، ادویه و مربا استفاده میشده است. این نوع فال بیشتر جنبهٔ سرگرمی داشته است.
شیوه انجام فال بولونی
- جوانان گرد هم جمع میشوند.
- هر فرد، بهدور از چشم دیگران، شیء یا نشانهای متعلق به خود را درون بولونی میاندازد.
- اشعاری مختلف بر روی کاغذ نوشته شده و داخل بولونی قرار داده میشود.
- دختربچهای دست در بولونی میکند، ابتدا یک شعر بیرون آورده و آن را میخواند.
- سپس یک شیء از بولونی خارج میشود که شعر خواندهشده بهعنوان فال صاحب آن شیء تعبیر میگردد.
در اصفهان، علاوه بر اشیای شخصی، یک آینهٔ کوچک و یک سرمهدان نیز در بولونی قرار میدهند و بهجای نوشتن اشعار، از دیوان حافظ فال میگیرند.
فالگوش
فالگوش از دیگر شیوههای فالگرفتن در چهارشنبهسوری است. در این روش، دختران جوان نیت میکنند، پشت دیوار یا در گوشهای پنهان میشوند و به سخنان رهگذران گوش میسپارند. سپس با تعبیر گفتههای شنیدهشده، پاسخ نیت خود را دریافت میکنند.
فال طناب (گزارش زنجان)
سعید نفیسی گزارش کرده است که در زمان او، نوع دیگری از فالگرفتن در زنجان رواج داشته است. در این روش، جوانان طنابی را از دودکش خانهٔ دیگران پایین میفرستادند تا صاحبخانه نخستین چیزی را که در دسترس دارد به آن ببندد.
| شیء بستهشده به طناب | تعبیر فال |
|---|---|
| شیرینی | نشانهٔ شیرینکامی |
| سایر اشیا | تعبیر متناسب با ماهیت آن شیء |
کوزهشکنی در چهارشنبهسوری
پس از پریدن از آتش، شکستن کوزهها یکی از رسوم رایج در بیشتر شهرهای ایران است. احتمالاً ریشهٔ این آیین، باور قدیمی است که کوزه بدیمنی را جذب میکند و با شکستن آن، بدیمنیها نیز از بین میروند.
شیوههای انجام کوزهشکنی
| منطقه | روش و مواد داخل کوزه | آیین و خواندن |
|---|---|---|
| تهران | یک یا چند سکه | کوزه را از بام (یا نقارهخانه) پرتاب میکنند تا بشکند |
| خراسان | سکه، زغال، نمک | کوزه را دور سر میگردانند و میخوانند: «درد و بلای خَنِه رِ، رِختَم به توی کوچه» |
| اراک و آشتیان | دانههای جو | داخل کوزه میریزند و میشکنند |
| شرق و جنوبشرق ایران | کوزههای مستعمل | کوزههای کهنه را میشکنند |
جنبهٔ بهداشتی کوزهشکنی
این رسم احتمالاً با اصل بهداشتی هم مرتبط بوده است؛ ایرانیان قدیم بر این باور بودند که ظروف سفالین بدون لعاب نباید بیش از یک سال در خانه باقی بمانند، زیرا شستشوی آنها دشوار است و استفادهٔ طولانی مدت باعث آلوده و غیر بهداشتی شدن ظروف میشود.
قاشقزنی
قاشقزنی یکی دیگر از آیینهای چهارشنبهسوری است که بیشتر در میان دختران و پسران جوان انجام میشود. در این رسم:
- جوانان چادری بر سر و روی خود میکشند تا شناخته نشوند.
- به خانهٔ دوستان و همسایگان میروند و با ضربه زدن قاشق به ظرف، صاحبخانه از صدای آن مطلع میشود.
- سپس آجیل، شیرینی، شکلات، نقل و پول در ظرف آنها میریزد.
ریشهٔ آیینی قاشقزنی
این آیین احتمالاً نشات گرفته از باور زرتشتی است که ارواح نیک درگذشتگان در پنج روز آخر سال به میان زندگان بازمیگردند و به شکل افرادی که رویشان پوشیده است، به خانهٔ بازماندگان سر میزنند. هدیه دادن به آنها، به منظور یادبود و برکت انجام میشود.
آش بیمار و ارتباط با قاشقزنی
سعید نفیسی یادآور شده است که در گذشته، مردم آشی به نام «آش بیمار» یا «آش زینالعابدین بیمار» در شب چهارشنبهسوری میپختند:
- فردی که قصد پختن آش داشت، ظرف مسینی برمیداشت و به خانهٔ همسایگان میرفت.
- با زدن قاشق به ظرف، بهطور ناشناس از همسایه میخواست مواد لازم مانند آرد، حبوبات یا پول در ظرف بیندازد.
- مواد جمعآوریشده برای پخت آش به کار میرفت و مازاد آن به فقیران داده میشد.
- باور بر این بود که این آش قدرت شفادهنده دارد.
در خراسان، مراسم مشابهی برگزار میشد، اما لزومی به پختن آش نبود و هر نوع غذایی میتوانست جایگزین شود. همچنین، اگر در خانه بیمار یا کسی که در سفر بود وجود داشت، صاحبخانه با گفتن «ناخوش داریم» یا «سفری داریم»، از دادن مواد غذایی خودداری میکرد، زیرا این کار را موجب نحوست میدانست.
بختگشایی و گرهگشایی در چهارشنبهسوری
یکی از سنتهای چهارشنبهسوری، باز شدن گرهها و بختگشایی است که بیشتر میان دختران دمبخت یا زنانی که حاجتی دارند رواج داشته است.
گرهگشایی با لباس یا قفل
- فرد گوشهای از لباس یا چارقد خود را گره میزند و در خیابان از نخستین عابر میخواهد گره را باز کند.
- گاهی از قفل کوچک و کلید استفاده میکنند و کلید را به عابر میدهند تا آن را باز کند.
- این آیین به نیت باز شدن گرههای کاری یا شخصی انجام میشود.
در برخی شهرها:
دختر آینه کوچکی همراه خود دارد و پس از باز شدن قفل یا گره، خود را در آینه نگاه میکند و میخندد.
گاهی دختر قبل از بازگشت به خانه، سؤال گذرا از عابر میپرسد و باور بر این است که داماد آینده او همکار یا همصنف آن عابر خواهد بود.
در زنجان، دختران دمبخت هفت گره به جامهٔ خود میزدند و به آبانبار میرفتند، پسربچهای گرهها را باز میکرد.
در خراسان، دختران دمبخت با کوزه و قیچی به لب جوی میرفتند و یکی از همراهان دو انگشت شست آنها را با نخ میبست و پنهان میشد تا عابری برسد و نخ را ببرد و بگوید:
«بستگی بختت را بریدم»
سپس دختر با کوزه آب به خانه برمیگشت و هفت بار دور حیاط میچرخید و میگفت:
«بختم باز شد»
توپ مروارید و رسوم مشابه
توپ مروارید، توپ جنگی بزرگی بود که بیش از یکصد سال در میدان ارگ تهران قرار داشت.
در شبهای چهارشنبهسوری، دختران دمبخت یا زنانی که حاجتی داشتند، از صفهٔ میدان بالا میرفتند و از زیر توپ رد میشدند.
در شیراز و تبریز نیز توپهای جنگی وجود داشت که مراسمی مشابه توپ مروارید در تهران برگزار میشد.
سایر رسوم بختگشایی
| رسم | روش اجرا |
|---|---|
| چرخ کوزهگری با هفت گردو | دختران هفت گردو با خود به دکان کوزهگری میبردند و روی چرخ مینشستند؛ هر دور یکی از گردوها را میشکستند |
| ریختن آب دباغخانه | در کردستان، دختران برای پر کردن ظرف آب به زمینهای اطراف دباغخانه میرفتند و قبل از پر کردن آب، یک زرده تخممرغ میخوردند |
| دور کردن چشمزخم | اسپند دود کردن، سوزاندن زاج یا گذاشتن نمک پیچیده در نان کنار خانه |
خوردنیها در چهارشنبهسوری
یکی از رسوم مرتبط با خوراکیها در چهارشنبهسوری، آجیل نذری یا آجیل مشکلگشا است:
سعید نفیسی اشاره میکند که این آیین جزو آداب خاص چهارشنبهسوری محسوب نمیشود، اما کسانی که به آن باور دارند، این نذر را در این شب ادا میکنند.
در خراسان، آجیل مخصوص چهارشنبهسوری تهیه میشود که نمک ندارد و خوردن آن را مایهٔ شگون میدانند.
در کردستان، مرسوم بوده که مردم گندم، کنجد، نخود و عدس را بو داده و میخورند.
غذاهای چهارشنبهسوری در خراسان
چهاررنگپلو: غذایی متشکل از چهار نوع پلو:
- رشتهپلو
- عدسپلو
- زرشکپلو
- ماشپلو
شالاندازی
آیین شالاندازی یکی دیگر از رسوم چهارشنبهسوری است که در روستاها و شهرها رواج دارد و هنوز در شهرهای همدان و زنجان و برخی نقاط دیگر مرسوم است.
شیوه انجام شالاندازی
- جوانان چندین دستمال حریر یا ابریشمی را به یکدیگر گره زده و یک طناب رنگین بلند درست میکنند.
- طناب را از روزنهٔ دودکش یا از روی دیوار وارد منزل میکنند و یک سر آن را در بالای بام در دست میگیرند.
- با چند سرفهٔ بلند یا صدا، صاحبخانه را متوجه حضورشان میکنند.
- صاحبخانه هدیهای که قبلاً آماده کرده، در گوشهٔ شال میریزد و یک گره بر آن میزند.
- شالانداز شال را بالا میکشد و هدیه را برمیدارد.
معانی هدایا
| هدیه | مفهوم و تعبیر |
|---|---|
| نان | نعمت و روزی |
| شیرینی | شیرینکامی و شادمانی |
| انار | کثرت اولاد |
| گردو | طول عمر |
| بادام و فندق | استقامت و بردباری در برابر دشواریها |
| کشمش | پرآبی و پربارانی سال نو |
| سکه نقره | سپیدبختی و خوششانسی |
در برخی نقاط، شالاندازی به نوعی خواستگاری غیرمستقیم نیز بوده است؛ پسران با این روش پاسخ دختران را برای ازدواج دریافت میکردند.
آیینهای محلی چهارشنبهسوری
راین (استان کرمان)
- مردم شپشهای خود را از نقاط مختلف بدن جمع میکنند و در آتش میریزند.
- باور دارند که با انجام این کار در سال آینده به شپش مبتلا نخواهند شد.
- این مراسم در راین به نام «شِپشسوزان» معروف است.
خراسان
در استان خراسان، به ویژه در مشهد و خراسان جنوبی، مراسم چهارشنبهسوری شامل آتشافروزی و آیینهای سنتی متنوع است:
- هیزم و آتش
- مردم هیزمها را جمعآوری کرده و آتش میزنند.
- هیزمها معمولاً شامل چرخه، خار و اسپند هستند.
- اسپند دود کردن یا ریختن اسپند در آتش از آداب قدیمی جشنهاست و اغلب با نمک همراه است تا حالت ترقه و انفجار ایجاد شود.
- انداختن گوی در آتش
- در شهرهایی مانند سبزوار، گناباد، بیرجند و بجستان رسم بود که با هیزم یک گوی بزرگ میساختند و آن را آتش میزدند.
هنگام پرتاب گوی، مردم میخواندند:
«غم برو، شادی بیا؛ محنت برو، روزی بیا»
مراسم الفگی (Alafeh)
ریشه: احتمالاً از واژهٔ «الف» به معنی هدیه یا خوراکی پادشاهان برای سفیران گرفته شده است.
اعتقاد مردم خراسان: در چهارشنبهسوری، روح مردگان آزاد شده و به سوی اقوام خود میآید.
روش اجرا:
مردم برای خوشامدگویی، حلوا یا نان روغنی (چلپک، نان غتاب یا کلوچه) را با یک کاسه آب روی پشت بام میگذارند.
در روستاهای سبزوار، نان روغنی دیگری پخته و در تمام روستا پخش میشود و مردم هنگام خوردن آن برای روح درگذشتگان فاتحه میخوانند.
امروزه این مراسم در مساجد انجام میشود و روز قبل از سال نو برگزار میگردد.
کوزهشکنی در خراسان
مردم ظروف کهنه و کوزههای جرمگرفته را به پشت بام میبردند و میشکستند.
نوع دیگر:
- مقداری نمک به نشانه بدبختی
- مقداری زغال به نشانه سیاهروزی
- یک سکه به نشانه تنگدستی
همه را در یک کوزه میریختند و از بالای بام به کوچه میانداختند و میگفتند:
«درد و بلای خنه (خانه) را ریختم در کوچه»
هدف: دفع بلا و جلب خوشبختی و موفقیت در سال آینده
آیینهای محلی چهارشنبهسوری (سیستان و تبریز)
سیستان
پیشینه و فلسفه:
مردم سیستان سیاوش را یکی از مظلومترین شخصیتهای شاهنامه میدانند. در آخرین سهشنبه سال، سیاوش برای اثبات بیگناهی خود از هفت تونل آتش گذر کرد و سالم بیرون آمد. به دستور پدرش این روز جشن ملی شد. امروزه مردم سیستان به یاد پاکی و انسانیت، با پریدن از روی آتش چهارشنبهسوری را جشن میگیرند.
آیینها و رسوم:
شاهنامهخوانی: در این روز در مراسم عمومی یا خانوادگی شاهنامه خوانده میشود.
آتش روشن کردن: مردم گونی، پتو، نمد و لباسهای کهنه و قدیمی را به شکل گلوله درمیآورند و در آتش میسوزانند تا نحوست شب از بین برود.
تبریز
آتشبازی و گرهگشایی:
مردم آتش میافروزند و از روی آن میپرند.
در گذشته، به جای آتش، کودکان و جوانان از روی آب روان میپریدند و میخواندند:
«آتیل ماتیل چرشنبه بختیم آچیل چرشنبه»
خوراک و هدایا:
خوردن آجیل و میوه خشک در این روز ضروری است.
اگر دوست، مهمان یا تازهواردی باشد، باید خوانچهای از آجیل خام و میوه خشک برای او فرستاده شود.
آبپاشی و نورپردازی:
آبپاشی از بام خانهها بر سر عابرین رایج است که ریشه در آداب دوران ساسانیان دارد.
مردم به چهارشنبهبازار میروند که با چراغ و شمع بهطرز زیبایی چراغانی شده است.
خرید و آمادهسازی سال نو:
- هر خانواده یک آینه، دانههای اسفند و یک کوزه برای سال نو خریداری میکند.
- در برخی مناطق، خانهتکانی روز بعد از چهارشنبهسوری آغاز میشود.
- در شیراز، مردم آش رشته میپزند و برای خانههای دیگر ارسال میکنند.
آیینهای محلی چهارشنبهسوری در خوزستان
تنوع قومی:
خوزستان از نظر ترکیب قومی بسیار متنوع است و هر قوم آداب و رسوم خاص خود را دارد. چهارشنبهسوری یکی از جشنهای مشترک میان اقوام مختلف این استان است.
آتشبازی و پریدن از روی آتش:
مهمترین بخش جشن در خوزستان، افروختن آتش و پریدن از روی آن در غروب روز چهارشنبهسوری است.
در گذشته مردم به صحرا میرفتند، بوتههای خشک جمع میکردند و آنها را آتش میزدند. هنگام پریدن از روی آتش میگفتند:
«غم برو شادی بیا – محنت برو روزی بیا»
در بهبهان، آتشها معمولاً ۳ یا ۷ کپه بودند و همه افراد، از پیر و جوان، هر کدام ۳ بار از روی آتش میپریدند.
قاشقزنی:
- آیین ویژهای در اهواز بود که بیشتر کودکان اجرا میکردند.
- کودکان چادری بر سر میکشیدند تا شناخته نشوند و به در خانه دوستان و همسایگان میرفتند.
- صاحبان خانه با شنیدن صدای قاشقها، در کاسهها آجیل، شیرینی، شکلات، نقل و پول میریختند.
آیینهای محلی خاص:
لرهای بختیاری: رسم «تَش پَرَک» یعنی پریدن از روی آتش، مرسوم بود و در برخی روستاها آش میپختند و بین همسایگان پخش میکردند.
زنان و دختران بهبهانی: به اماکن مقدس مانند امامزادهها میرفتند و دو رکعت نماز حاجت میخواندند.
ادامه رسم آتشبازی:
حتی امروز در بهبهان، جوانان آتش میافروزند و از آن میپرند و مراسم به شکل سنتی برگزار میشود.
آیینهای چهارشنبهسوری در چهارمحال و بختیاری
آتشبازی و پریدن از آتش:
- مردم شهرها، روستاها و مناطق عشایری با روشن کردن آتش و پریدن از آن شادی و خرسندی خود را ابراز میکنند.
- تعداد آتشها معمولاً فرد (۳، ۷ یا ۱۱ کپه) است و معتقدند پریدن از روی آتش زوج شگون ندارد.
- خاکستر آتش در گذشته توسط دختران جوان به بیرون برده میشد و اهالی خانه با بستن در روی او، نیت میکردند که در سال جدید ازدواج کند.
- این آیین در میان بختیاریها با نامهای «چهارشنبه سیری» یا «تش پرک» شناخته میشود.
هنگام پریدن معمولاً ابیاتی مانند:
«تش تش نوروز ایکنم / شادی هر روز ایکنم / سرخی تو سی مو / زردی مو سی تو»
خوانده میشود.
کوزهشکنی:
دختران و پسران بختیاری روی بلندیها و پشتبامها کوزهها و ظروف سفالین کهنه را به پایین میانداختند و میشکستند.
قاشقزنی:
- دختران با سراندازی روی سر و صورت خود را میپوشاندند تا شناخته نشوند.
- سپس یک ظرف و قاشق برمیداشتند و به در خانهها میرفتند و قاشق را به ظرف میزدند.
- صاحبخانهها، بر اساس توان مالی، شیرینی، برنج، سنجد یا پول در ظرف میریختند.
چوببازی:
یک بازی مردانه و سنتی است که اجرای کامل آن نیازمند دو طرف است و جزو آیینهای اصیل بختیاری محسوب میشود.
اجرای مراسم امروز:
آیینهای چهارشنبهسوری هنوز در میان بختیاریها با همان آب و تاب اجرا میشوند، هرچند امروزه کمتر با تیراندازی همراه است.
چهارشنبهسوری در خارج از ایران
جشنهای گروهی نوروز و چهارشنبهسوری:
ایرانیان مقیم اروپا، آمریکا و کانادا چند دهه است که این جشنها را به صورت گروهی برگزار میکنند.
پیام نوروزی روسای جمهور آمریکا:
از دوره بوش، هر سال پیام نوروزی برای ایرانیان فرستاده میشود.
در روز چهارشنبهسوری ۱۳۹۳، میشل اوباما برای اولین بار در مراسم سفره نوروزی کاخ سفید سخنرانی کرد.
باراک اوباما در پیام خود گفت:
«با درود، نوروزتان مبارک و پیروز. هفته پیش همسر من میشل کمک کرد تا در اینجا نوروز را جشن بگیریم. این جشن بزرگداشتی بود برای فرهنگهای گوناگون، غذا، موسیقی و دوستی جوامع مهاجری…»
استفاده از مواد محترقه و نقدهای اجتماعی-دینی
افزایش خطرات در سالهای اخیر
در سالهای اخیر، چهارشنبهسوری به سمت خشونت و استفاده از مواد آتشزا و محترقه خطرناک حرکت کرده است و آیینهای سنتی را تحت تأثیر قرار داده است. این تغییر موجب افزایش آسیبدیدگی و تلفات جانی شده است.
به عنوان مثال، در سال ۱۳۸۹، طبق اعلام رئیس اورژانس کشور، این مراسم باعث ۵ فوتی و ۱۵ مورد معلولیت شد.
دیدگاه پژوهشگران و کارشناسان
کوروش نیکنام، موبد زرتشتی، معتقد است:
«زرتشتیان در کوچهها آتش روشن نمیکنند و پریدن از روی آتش را زشت میدانند.»
جهانگیر اوشیدری، موبد موبدان ایران، معتقد است که چهارشنبهسوری پس از اسلام و با تغییر مکان به آخرین چهارشنبه سال رایج شده است و جشن اصلی ایران باستان نبوده است.
نقدهای مذهبی و فرهنگی
چندین مقام و مرجع دینی و پژوهشگر در مورد چهارشنبهسوری دیدگاههای انتقادی دارند:
- سید علی خامنهای این مراسم را نکوهش کرده و آن را «مستعد ضرر و فساد» دانسته و خواستار اجتناب از آن شده است.
- مرتضی مطهری بیان کرده است که چهارشنبهسوری سنتی زرتشتی بوده و از آتش برای سلامت استفاده میشد، اما برای مسلمانان پذیرفتنی نیست و به شکل امروزی (ترقهبازی و شادیهای خطرناک) موضوع متفاوتی است.
- ناصر مکارم شیرازی: آتشبازی چهارشنبهسوری را «حرام»، «سنت خرافی» و «اسراف در مال» میداند.
- عبدالله جوادی آملی: چهارشنبهسوری را «خلاف عقل و شرع، سنتی پوچ و سیئه» توصیف کرده و ترقهبازی را اتلاف مال و حرام دانسته است.
احمد خاتمی، امام جمعه موقت تهران، گفته است:
«چهارشنبهسوری در شأن ملت ایران نیست و دشمنان با بزرگ جلوه دادن این نمادهای ملی، قصد کمرنگ کردن دین در جامعه را دارند.»
جمعبندی
در حالی که چهارشنبهسوری ریشه در جشنهای کهن ایرانی و آیینهای زرتشتی دارد، در سالهای اخیر با خطرات جانی و تحریف رسوم سنتی همراه شده است. بسیاری از پژوهشگران و مراجع دینی استفاده از مواد محترقه و برگزاری مراسم به شکل امروزی را نامطلوب و پرخطر میدانند.
تقابل سنت و حکومت در ایران
هر سال، جشنهای چهارشنبهسوری باعث ایجاد تنش میان مردم و نظام جمهوری اسلامی ایران میشود، زیرا این رویداد از نظر مقامات یک تهدید ایدئولوژیک، عقیدتی و امنیتی تلقی میشود. نهادهای دینی جمهوری اسلامی، این جشن را غیر اسلامی و خرافی میدانند.
علاوه بر ابعاد دینی، حکومت نگرانیهای سیاسی نیز دارد، چرا که این جشن میتواند باعث تجمعات عمومی گسترده شود؛ امری که ممکن است بستری برای اعتراضات ضدحکومتی فراهم کند. به همین دلیل، نیروهای امنیتی هر سال اقدام به محدود کردن مراسم، بازداشت برخی شرکتکنندگان و انتشار هشدارهای عمومی در مورد خطرات آن میکنند.
این تقابل نشاندهنده تنشی عمیق میان هویت ملی-ایرانی و هویت دینی-اسلامی در جمهوری اسلامی است. از یک سو، حکومت تلاش دارد تا ماهیت اسلامی کشور را تثبیت کند و از اهمیت آیینهای پیشااسلامی بکاهد. از سوی دیگر، مردم همچنان به برگزاری جشنهایی مانند نوروز و چهارشنبهسوری ادامه میدهند، که نمادهای میراث فرهنگی و ملی ایران محسوب میشوند.
در برخی موارد، این رویدادها به محملی برای ابراز نارضایتی از حکومت تبدیل شده و معترضان از آن برای سر دادن شعارهای سیاسی و نمایش مخالفت خود استفاده میکنند. با وجود سرکوب دولتی، این جشنها همچنان برگزار میشوند، که نشاندهنده قدرت سنت و شکاف میان مردم و حاکمیت دینی است.
نمایش تبلیغات شما در تمام صفحات داخلی وبسایت به همراه دریافت لینک فالو برای بهبود سئو سایت تان. برای مشاوره و رزرو روی لینک زیر کلیک کنید