مجموعه میراث جهانی پاسارگاد
مجموعه میراث جهانی پاسارگاد شامل سازههای باستانی باقیمانده از دوران هخامنشی است و در شهرستان پاسارگاد، استان فارس قرار دارد. این مجموعه شامل ساختمانها و سازههای مهم زیر است:
| نام سازه | توضیحات کوتاه |
|---|---|
| آرامگاه کوروش بزرگ | آرامگاه بنیانگذار هخامنشیان |
| باغ پادشاهی پاسارگاد | باغ تاریخی با طراحی ویژه |
| کاخ دروازه | ورودی اصلی مجموعه |
| پل | سازه ارتباطی میان بخشها |
| کاخ بارعام | محل برگزاری مراسم رسمی |
| کاخ اختصاصی | محل سکونت شاهان |
| دو کوشک | بناهای کوچک سلطنتی |
| آبنماهای باغ شاهی | سیستم آبیاری و تزئین باغ |
| آرامگاه کمبوجیه | آرامگاه پادشاه هخامنشی |
| تل تخت | ساختارهای دفاعی |
| کاروانسرای مظفری | محل استراحت مسافران |
| محوطه مقدس | منطقهای برای مراسم مذهبی |
| تنگه بلاغی | گذرگاه طبیعی مجموعه |
موقعیت جغرافیایی پاسارگاد
پاسارگاد در دشتی بلند با ارتفاع ۱۹۰۰ متر از سطح دریا و در حصار کوهستان قرار دارد. این منطقه در قسمت شمالی استان فارس و میان رشتهکوههای زاگرس، حدود ۱۳۰ کیلومتر شمال شیراز واقع شده است. دشت پاسارگاد وسعتی حدود ۱۹۰ کیلومتر مربع دارد و اقلیم آن کوهستانی با تابستانهای معتدل و زمستانهای نسبتاً سرد است.
پیشینه تاریخی
- در سده هفتم قمری، اتابکی از سلغریان پارس در نزدیکی آرامگاه کوروش بزرگ مسجدی ساخت که در آن از سنگهای کاخها استفاده شد.
- به مناسبت جشنهای ۲۵۰۰ ساله شاهنشاهی ایران (۱۹۷۱)، این سنگها دوباره به جای اصلی خود بازگردانده شدند.
- کاخ محل سکونت کوروش بزرگ، تأثیر معماری یونانی را نشان میدهد. گفته میشود که پس از تصرف سارد (۵۴۵ پیش از میلاد)، کوروش از بناهای مرمرین شاهان لیدی تحت تأثیر قرار گرفت و احتمالاً استادان اهل لیدی را به پاسارگاد آورد.
- تناسب جذاب سنگهای مرمر تیره و روشن، به ویژه در پایهها، جلب توجه میکند. این سنگها از پیرامون سیوند مرودشت آورده شدهاند.
- قدمت منطقه بر اساس پژوهشهای باستانشناسی به دوره میانی پارینهسنگی میرسد، اما شاخصترین دوره فرهنگی آن دوره هخامنشی است.
ساختارها و بناهای پاسارگاد
مجموعه تاریخی-فرهنگی پاسارگاد شامل موارد زیر است:
| نام سازه | توضیحات کوتاه |
|---|---|
| آرامگاه کوروش بزرگ | آرامگاه بنیانگذار هخامنشیان |
| باغ پادشاهی پاسارگاد | باغ تاریخی با طراحی ویژه |
| کاخ دروازه | ورودی اصلی مجموعه |
| پل | سازه ارتباطی میان بخشها |
| کاخ بارعام | محل برگزاری مراسم رسمی |
| کاخ اختصاصی | محل سکونت شاهان |
| دو کوشک | بناهای کوچک سلطنتی |
| آبنماهای باغ شاهی | سیستم آبیاری و تزئین باغ |
| آرامگاه کمبوجیه | آرامگاه پادشاه هخامنشی |
| تل تخت | ساختارهای دفاعی |
| کاروانسرای مظفری | محل استراحت مسافران |
| محوطه مقدس | منطقهای برای مراسم مذهبی |
| تنگه بلاغی | گذرگاه طبیعی مجموعه |
در دوره اسلامی، بناهای پاسارگاد به سلیمان نبی نسبت داده شد و مجموعه به نام مشهد امالنبی یا مشهد مادر سلیمان نیز شناخته شد.
این مجموعه در ۱۶ تیرماه ۱۳۸۳ به عنوان پنجمین اثر ایران در فهرست آثار جهانی یونسکو به ثبت رسید.[۵]
اقلیم و شرایط جوی
اقلیم: نیمه خشک با تابستانهای گرم و زمستانهای سرد
ماههای پر باران: آذر، دی، بهمن
ماههای کم باران: خرداد، تیر، شهریور
متوسط بارندگی (۱۹ ساله): ۳۴۸/۱ میلیمتر
میانگین دما (۱۵ ساله): ۱۲/۵ درجه سانتیگراد
حداکثر مطلق: ۴۲ درجه (تیر ۱۳۷۷)
حداقل مطلق: ۲۲- درجه (دی ۱۳۷۴)
میانگین تبخیر (۱۷ ساله): ۱۸۳۰ میلیمتر
بیشترین: ۲۰۸۲ میلیمتر (سال ۶۵–۶۶)
کمترین: ۱۴۸۹ میلیمتر (سال ۷۰–۷۱)
جهت وزش باد: از جنوب غربی به شمال شرقی
تنگ بلاغی: مسیر اصلی تبادل هوای سرد و گرم در منطقه
بنیانگذار پاسارگاد
بر اساس گواهیهای مورخان یونانی و رومی، پاسارگاد عمدتاً ساخته و پرداخته کوروش بزرگ بوده است. این نظریه با چند دلیل مستحکمتر میشود:
طراحی هماهنگ کاخها:
- آرامگاه کوروش بزرگ که توسط خودش ساخته شده، از نظر طراحی نقشه و نماپردازی با کاخهای دروازه، اختصاصی و بارعام هماهنگی دارد.
- این نشان میدهد که طراح همه بناها یک نفر بوده و سبک آنها حاصل سلیقه کوروش بزرگ است.
کتیبههای سهزبانه:
- کتیبهای به زبانهای ایلامی، پارسی باستان و اکدی بر روی جرزها و درگاههای سه کاخ حک شده است.
- این کتیبهها نشان میدهد که این بناها مستقیماً با کوروش ارتباط داشتهاند.
نوع معماری و سنگتراشی:
سبک سنگتراشی و بستهای پاسارگادی، حتی با وجود کوتاهی قدمت نسبت به تخت جمشید (آغاز دوره داریوش بزرگ)، به وضوح حالت آزمایشی و اولیه دارد.
نقوش از سنتهای کشورهای مختلف الهام گرفته شدهاند، اما هنوز چهره ایرانی کامل پیدا نکردهاند.
آثار سنگتراشان لودیهای و ایونیهای در نوع تراش سنگها، ابزار و «نشانههای سنگتراشان» مشهود است.
بنابراین، شکی نیست که بناهای پاسارگاد توسط کوروش بزرگ آغاز شدهاند و ارتباطی با کوروش جوان ندارند، برخلاف تصور فرانتس هاینریش وایسباخ
پیشینه پاسارگاد و هخامنشیان
سرزمین پارس زادگاه خاندان هخامنشیان است. این خاندان، به رهبری کوروش دوم (۵۵۹–۵۲۹ پیش از میلاد)، در سال ۵۵۰ پیش از میلاد بر مادها پیروز شد. کوروش دوم این منطقه را به عنوان پایتخت انتخاب کرد، زیرا نزدیک مکانی بود که بر ایشتوویگو، پادشاه ماد، پیروز شده بود.
پیروزیهای او زمینهساز چیرگی بر لیدی، بابل نو و مصر شد. امپراتوری هخامنشی سپس توسط کمبوجیه (۵۲۲–۵۲۹ پیش از میلاد) و داریوش اول (۴۸۶–۵۲۱ پیش از میلاد) مستحکم و گسترش یافت. در عهد عتیق، کوروش به عنوان آزادیدهنده بابل و کسی که یهودیان را از تبعید بازگردانده، یاد شده است.
شهرها و مراکز مهم
| نام شهر | توضیح کوتاه |
|---|---|
| پاسارگاد | پایتخت اولیه هخامنشیان |
| پارسه (پرسپلیس) | پایتخت نمادین داریوش بزرگ، ۷۰ کیلومتر جنوب پاسارگاد |
- پاسارگاد تا زمان اسکندر مقدونی (۳۳۰ پیش از میلاد)، مرکز مهم سلسله هخامنشی باقی ماند.
- در دورههای پسین، تل تخت همچنان به عنوان دژ استفاده شد، اما کاخها رها گردید و مصالح آنها مجدداً بهرهبرداری شد.
- از سده هفتم به بعد، آرامگاه کوروش به نام آرامگاه مادر سلیمان شناخته شد و به مکان زیارتی تبدیل گردید.
- مسجدی کوچک در اطراف آرامگاه در سده دهم ساخته شد که تا سده چهاردهم مورد استفاده بود.
خاندان هخامنشی و سرکردگان پارس
هخامنشیان از طایفه پاسارگادیان بوده و سر سلسله آنها هخامنش بود.
نامدارترین سرکرده این طایفه در نیمه سده ۷ پیش از میلاد، چیشپیش بود که تا سال ۶۴۰ پیش از میلاد ریاست قبائل پارس را بر عهده داشت.
سلسله فرمانروایان این طایفه به ترتیب شامل: چیشپیش → کوروش → کمبوجیه → هخامنش بودند.
اهمیت تاریخی هخامنشیان
هخامنشیان نام دودمانی پادشاهی در ایران پیش از اسلام بودند و تبار خود را به هخامنش میرساندند.
پس از فتح ماد، لیدیه و بابل، شاهنشاهی هخامنشی تبدیل به امپراتوری بزرگی شد و کوروش بزرگ را بنیانگذار این شاهنشاهی دانستند.
این امپراتوری جهان باستان را به استثنای دو سوم یونان زیر چیرگی خود درآورد و نخستین امپراتوری تاریخ جهان محسوب میشود.
سنگنوشتهها و میراث فرهنگی
سنگنوشته بیستون:
- بلندترین و ارزشمندترین کتیبه هخامنشی
- روایتگر رویدادها و اقدامات داریوش اول در نخستین سالهای فرمانروایی
- دارای اطلاعات کافی برای بازسازی تاریخ هخامنشیان و شخصیت کوروش
ویژگیهای کوروش بزرگ:
- هدف از جنگ و کشورگشایی: ایجاد جامعهای جهانی مبتنی بر امنیت و آرامش
- برخورد با کشورهای مغلوب: بزرگواری و عطوفت، حفظ عناصر حکومتی پیشین و ابقای مقامها
- ایمان استوار به اهورامزدا و تأکید بر عدالت و از میان بردن ستم و ناراستی
ویژگیهای شهر باستانی پاسارگاد
شهر باستانی پاسارگاد نخستین پایتخت شاهنشاهی هخامنشی است که در قلب استان فارس و در دشت رود پلوار قرار دارد. نام این شهر که به معنای «اردوگاه پارس» است، بهروشنی بیانگر موقعیت مکانی و کارکرد آن در دوره هخامنشی میباشد. پاسارگاد در سده ششم پیش از میلاد به دستور کوروش بزرگ (کوروش دوم) ساخته شد.
محوطه اصلی این شهر حدود ۱۶۰ هکتار وسعت دارد (تقریباً ۲٫۷ در ۰٫۸ کیلومتر) و توسط یک منطقه طبیعی گسترده با وسعت تقریبی ۷۱۲۷ هکتار احاطه و محافظت میشود.
بناهای اصلی محوطه پاسارگاد
محوطه اصلی پاسارگاد شامل مهمترین بناهای تاریخی زیر است:
آرامگاه کوروش بزرگ در بخش جنوبی محوطه
تل تخت (یا تخت سلیمان) شامل استحکامات دفاعی، واقع بر تپهای در شمال محوطه
مجموعه سلطنتی مرکزی شامل:
- ساختمان دروازه (دروازه آر)
- تالار عمومی (کاخ S)
- کاخ مسکونی (کاخ P)
- باغ سلطنتی (چهارباغ)
در بخش شرقی محوطه، بنایی کوچک به ابعاد ۱۶×۱۶ متر شناسایی شده که بهعنوان پل شناخته میشود.
در شمال مجموعه سلطنتی نیز بنایی موسوم به زندان سلیمان قرار دارد؛ برجی سنگی با ارتفاعی حدود ۱۴ متر که تاریخ دقیق ساخت آن مشخص نیست.
محوطههای پیرامونی و حفاظتی
اگرچه بخش اصلی پاسارگاد حفاری شده است، اما پایتخت باستانی در اصل گسترهای بسیار وسیعتر داشته که هنوز بهطور کامل کاوش نشده است. در محوطه حفاظتی اطراف، آثار زیر شناسایی شدهاند:
| نام محوطه | توضیح |
|---|---|
| محدوده مقدس | مربوط به حدود ۵۵۰ تا ۵۳۰ پیش از میلاد |
| تل نوخودی | محوطه باستانی |
| تل خاری | آثار پیشاتاریخی |
| تل سه آسیاب | محوطه باستانی |
| دوتلان | آثار کهن |
| مدرسه یا کاروانسرا | متعلق به سده ۱۴ میلادی |
همچنین در این محدوده حفاظتی، پنج روستا وجود دارد که امروزه کشاورزان در آنها سکونت دارند.
مصالح و شیوه ساخت بناها
در ساخت بناهای پاسارگاد از چهار نوع مصالح اصلی استفاده شده است:
| نوع مصالح | کاربرد |
|---|---|
| سنگ | سازههای اصلی، ستونها و نما |
| آجر | دیوارها و بخشهای معماری |
| خشت خام | پر کردن دیوارها و لایهگذاری سکوها |
| چوب | پوشش درها، سقفها و گاهی ستونها |
چوبهای مورد استفاده احتمالاً از درختان سدر و سرو بودهاند.
آجرهای پاسارگاد قرمز رنگ هستند و ابعاد آنها حدود ۴۵×۳۲×۵٫۵ سانتیمتر است. ملات این آجرها از قیر طبیعی ساخته شده که مانع نفوذ آب میشده و نمونههای مشابه آن در معماری عیلامی و تخت جمشید نیز دیده میشود.
انواع سنگهای بهکاررفته
سنگهای استفادهشده در پاسارگاد (و تخت جمشید) شامل چند نوع اصلی هستند:
| نوع سنگ | ویژگی |
|---|---|
| سنگ آهکی سپید | شبیه مرمر، بسیار بادوام |
| سنگ کبود | سخت و مقاوم، شبیه سنگ خارا |
| سنگ سیاه مرمرین | شکننده، که پس از قرنها فرسوده شده |
سنگهای سپید مرمرین از کوه سیوند و سنگهای سیاه از کوههای تنگ سیاه و تنگ بلاغی استخراج و به پاسارگاد منتقل میشدند
آثار
آرامگاه کوروش بزرگ
برجستهترین و شناختهشدهترین بخش مجموعه پاسارگاد، آرامگاه کوروش بزرگ است؛ بنایی که تا حدود یک قرن پیش با نام «مشهد مادر سلیمان» شناخته میشد. در سال ۱۸۲۰ میلادی و پس از انجام پژوهشهای باستانشناسی، هویت واقعی این بنا بهعنوان آرامگاه کوروش بزرگ مشخص شد. این آرامگاه همچون گوهری در میان دشت پاسارگاد میدرخشد.
بنای آرامگاه حدود ۵۳۰ تا ۵۴۰ پیش از میلاد از سنگ آهکی سفید ساخته شده و در گذشته در میان باغهای سلطنتی قرار داشته است. برای ساخت آن از سنگهای بسیار بزرگ استفاده شده که طول برخی از آنها به هفت متر میرسد.
ساختار کلی آرامگاه
آرامگاه کوروش از دو بخش اصلی تشکیل شده است:
- سکوی پلکانی
- سکویی ششپلهای
- قاعدهای به شکل مستطیل
- مساحت تقریبی: ۱۶۵ متر مربع
- اتاقک فوقانی
- چهاردیواری کوچک با سقف شیبدار
- مساحت: ۷٫۵ متر مربع
- ضخامت دیوارها: حدود ۱٫۵ متر
پایه بنا با ابعاد ۱۳٫۳۵ × ۱۲٫۳۰ متر از شش ردیف پلکانی تشکیل شده است که ارتفاع آنها بهترتیب عبارتاند از:
| ردیف پله | ارتفاع |
|---|---|
| پله اول | ۱۷۰ سانتیمتر |
| پله دوم و سوم | ۱۰۴ سانتیمتر |
| سه پله پایانی | ۵۷٫۵ سانتیمتر |
ارتفاع کلی آرامگاه حدود ۱۱ متر است.
درِ ورودی بنا در سمت شمالغربی قرار داشته و پهنای آن ۷۵ سانتیمتر بوده است. این ورودی در گذشته دارای دو درِ سنگی بوده که امروزه از میان رفتهاند.
شیوه ساخت و مصالح
سنگهای آرامگاه با استفاده از بستهای فلزی دم چلچلهای به یکدیگر متصل شده بودند. این بستها بعدها جدا شدهاند و جای آنها بهصورت حفرههایی در سنگها باقی مانده که بخش زیادی از آنها امروزه بازسازی شده است.
ویژگی مهم این بنا، نبود ملات در ساخت آن است؛ سنگها تنها با بستهای فلزی از جنس آهن و سرب به هم متصل شدهاند. سنگهای سفید مرمرنما از کوه سیوند در حدود ۳۰ کیلومتری جنوبغرب پاسارگاد استخراج و به محل منتقل شدهاند.
خزانه و کاربری آرامگاه
بخش بالایی آرامگاه، که به آن خزانه گفته میشود، ظاهری شبیه خانهای ساده با سقف شیروانی دارد و ورودی کوچکی در سمت غرب آن دیده میشود.
در گذشته، پیکر مومیاییشده کوروش را درون تابوتی زرین قرار داده و اشیای ارزشمند سلطنتی و جنگی او را در کنار وی نهاده بودند.
به گزارش مورخان همراه اسکندر مقدونی، هنگام بازدید اسکندر از آرامگاه، اشیایی چون:
- تابوت طلایی
- ظروف زرین
- سلاحهای گرانبها
لباسها و زیورآلات شخصی کوروش
درون آرامگاه وجود داشته است. این مکان توسط مغها محافظت میشد، اما در همان دوره مورد دستبرد قرار گرفت و اشیای ارزشمند آن به سرقت رفت.
آیین تدفین و تقدس بنا
به گفته مری بویس، آیین خاکسپاری کوروش تفاوتهایی با سنتهای رایج هخامنشی و زرتشتیان پس از او داشت. کوروش آرامگاه خود را به گونهای طراحی کرد که هیچگونه آلودگی از بدن مومیاییشدهاش به عناصر پاک وارد نشود.
در شیب سقف آرامگاه، دو حفره بزرگ تعبیه شده که هدف آنها کاهش وزن سقف بوده است؛ با این حال، در دورههایی به اشتباه بهعنوان محل نگهداری پیکر کوروش و همسرش تعبیر شدهاند.
تغییر نام و کاربری در دوره اسلامی
آرامگاه کوروش در تمام دوره هخامنشی مقدس شمرده میشد. این تقدس در دوره اسلامی نیز ادامه یافت، اما هویت واقعی بنا به فراموشی سپرده شد. مردم ساخت چنین بنای عظیم سنگی را فراتر از توان بشر میدانستند و آن را به سلیمان نبی نسبت میدادند؛ ازاینرو بنا با نام مشهد مادر سلیمان شناخته شد.
در دوره اتابکان فارس، با استفاده از سنگها و ستونهای کاخهای باستانی، مسجدی در اطراف آرامگاه ساخته شد و محرابی در دیواره جنوبی اتاقک آرامگاه حجاری گردید. در دهه ۱۹۷۰ میلادی بقایای مسجد پاکسازی و سنگها به جای اصلی خود بازگردانده شدند.
جایگاه تاریخی و فرهنگی
این بنا آرامگاه کوروش بزرگ، بنیانگذار شاهنشاهی هخامنشی و از نخستین منادیان آزادی و حقوق بشر است. کوروش در سال ۵۹۹ پیش از میلاد زاده شد و در سال ۵۵۰ پیش از میلاد امپراتوری هخامنشی را بنیان نهاد. او در ۵۳۸ پیش از میلاد بابل را فتح کرد و فرمان آزادی و برابری را صادر نمود.
پس از درگذشت کوروش در سال ۵۲۹ پیش از میلاد، پیکرش در این آرامگاه به خاک سپرده شد. این بنا با وجود سادگی، از نظر مهندسی و زیباییشناسی چنان دقیق ساخته شده که پس از گذشت ۲۵ سده همچنان استوار باقی مانده است.
آرامگاه کوروش به همراه دیگر آثار پاسارگاد، در تیرماه ۱۳۸۳ در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید.
آرامگاه کمبوجیه (زندان سلیمان)
این بنا که امروزه با نام زندان سلیمان شناخته میشود، در حاشیه شمالی محوطه کاخهای پاسارگاد قرار داشته و در گذشته بر ویرانههای یک برج سنگی بلند استوار بوده است. برخی پژوهشگران بر این باورند که کمبوجیه یا بردیا قصد ساخت بنایی مستقل در نقش رستم را داشتهاند، اما در نهایت داریوش بزرگ در این محل فعالیتهایی انجام داده است.
از دیدگاه امنیتی، محوطه مجاور آرامگاه احتمالی شاه آینده میبایست بهشدت محافظت میشده باشد.
ارتفاع دیوار جلویی بنا حدود ۱۲٫۳۸ متر بوده است. با در نظر گرفتن ارتفاع سکو به میزان ۱٫۴۱ متر و ارتفاع تخمینی سقف هرمیشکل در حدود ۳۰ سانتیمتر، ارتفاع کلی بنا به حدود ۱۴٫۰۹ متر میرسیده است.
ساختمان زندان شامل برجی مربعشکل با پیشآمدگیهایی در چهار گوشه بوده و در سه ضلع آن، سه ردیف پنجره کاذب تعبیه شده است. پایه برج روی سکویی سهطبقه قرار داشته و در بالای ورودی، دو پنجره کاذب کوچک دیده میشود. دیوارهای فوقانی بنا نیز با ۱۵ ردیف فرورفتگی مستطیلیشکل بهصورت منظم آراسته شدهاند. در ساخت این بنا از قطعات بزرگ سنگی استفاده شده که نشاندهنده مهارت بالای معماران هخامنشی است.
از نظر معماری، این ساختمان در میان سازههای همدوره هخامنشی جایگاهی ویژه دارد، زیرا همزمان با معماری تدفینی و معماری مذهبی در ارتباط است. بهگفته اشمیت، نزدیکی این بنا به کاخهای پاسارگاد نشان میدهد که احتمالاً به فرمان کوروش بزرگ ساخته شده و کاربری آن بهعنوان خزانهای برای اشیای سلطنتی یا مذهبی، مانند درفش شاهانه و نمادهای دینی، قابلتصور است. امروزه از دو پنجره کور نمای اصلی، تنها قطعات کوچکی در میان آوار پایه بنا باقی مانده است.
ویژگیهای معماری زندان سلیمان
| ویژگی | توضیحات |
|---|---|
| شکل بنا | برج مربعشکل با پیشآمدگی در چهار گوشه |
| ارتفاع تقریبی | حدود ۱۴٫۰۹ متر |
| تزئینات دیوار | ۱۵ ردیف فرورفتگی مستطیلی |
| نوع پنجرهها | پنجرههای کاذب در سه ضلع |
| مصالح اصلی | قطعات بزرگ سنگی |
دیدگاههای پژوهشگران درباره کاربری بنا
پژوهشگران درباره کاربری اصلی این بنا اتفاقنظر ندارند و دیدگاههای مختلفی مطرح شده است، از جمله:
- برخی، از جمله ژان پرو و لویی واندنبرگ، این برج را آرامگاه کمبوجیه (پدر کوروش بزرگ) دانستهاند.
- گروهی دیگر، این بنا را به کاساندان، همسر کوروش بزرگ، نسبت دادهاند.
- شماری نیز کاربری آن را مذهبی یا خزانه نگهداری متون و اشیای مقدس میدانند.
متأسفانه امروزه از این بنا تنها یک دیوار بلند با ارتفاعی حدود ۱۴ متر و طول تقریبی ۷٫۵ متر باقی مانده و بخشهای زیادی از آن در سدههای نهچندان دور تخریب شده است. با این حال، شباهت آن به بنای کعبه زرتشت در نقش رستم کاملاً مشهود است؛ هرچند از نظر قدمت قدیمیتر و از نظر استحکام و فن ساخت، نشانههای اجرایی قویتری دارد.
شهبازی با استناد به کتیبهای که زمانی در دیوار این بنا قرار داشته، معتقد است که زندان سلیمان همان آرامگاه کمبوجیه بوده و جسد او پس از مرگ، به دستور داریوش بزرگ، از سوریه به پاسارگاد منتقل و در این ساختمان قرار داده شده است.
کاوشهای باستانشناسی و یافتهها
در سال ۱۳۹۵، گروههای باستانشناسی برای شناسایی هویت واقعی بنا، تپهای کوتاه در جنوبشرقی زندان سلیمان را کاوش کردند. ارتباط این تپه با برج سنگی در نقشههای اولیه محوطه و تصاویر هوایی قدیمی بهوضوح قابل مشاهده است.
یافتههای این کاوش شامل موارد زیر بود:
- تراشههای سنگی حاصل از ساخت مکعبهای سنگی بنا
- سفال شاخص دوره هخامنشی
- سرپیکان سهپره مفرغی مربوط به همان دوره
این شواهد، قدمت آثار را بهروشنی به دوره هخامنشی نسبت میدهد.
در نهایت، مری بویس، پژوهشگر برجسته مطالعات زرتشتی، این برج را آرامگاه کاساندان، همسر کوروش بزرگ، دانسته است.
مسجد پاسارگاد
مسجد پاسارگاد، مسجدی است که در سال ۶۰۲ هجری شمسی و در دوران فرمانروایی اتابکان فارس، به دستور اتابک سعد بن زنگی، از حاکمان دادگستر فارس، در پیرامون مزار کوروش ساخته شد. این مزار در آن دوره با نام مسجد یا مشهد «مادر سلیمان نبی» شناخته میشد.
این بنا از جمله قدیمیترین مساجد ایران بهشمار میرفت و بقایای آن تا پیش از برگزاری جشنهای دو هزار و پانصد ساله شاهنشاهی در سال ۱۳۵۰ همچنان پابرجا بود.
در سال ۱۳۵۰، برخلاف اصول مندرج در منشور ونیز درباره مرمت آثار تاریخی، بقایای مسجد، از جمله دروازه آن، توسط گروه مرمت وابسته به مؤسسه ایزومئو به سرپرستی اوجنیو گالدیری و با تأیید اداره باستانشناسی، از محل اصلی خود جابهجا شد. این بقایا شامل ستونهای سنگی و کتیبههای قرآنی بود که به مکانی دیگر انتقال داده شدند.
بر اساس نقشهها و طرحهایی که ارنست هرتسفلد از محوطه مقبره کوروش تهیه کرده است، حدود و ابعاد مسجد از طریق محل قرارگیری ستونها قابل تشخیص است. مسجد بهگونهای ساخته شده بود که مزار کوروش در مرکز آن قرار میگرفت. همچنین در داخل بنای مزار کوروش، در ضلع سمت راست ورودی (دیوار جنوبغربی)، محرابی ایجاد شده بود که آیاتی از سوره فتح و اسماء جلاله بر آن نقش بسته است.
اشاره لرد کرزن به مسجد پاسارگاد
لرد جورج ناتانیل کرزن در سفرنامه خود با عنوان پرشیا و مسئله پرشیا (Persia and the Persian Question)، جلد دوم، صفحه ۷۷، ضمن توصیف دشت مرغاب و محوطه پاسارگاد، به مزار کوروش اشاره کرده و مینویسد که این بنا در میان مردم با نام «مسجد مادر سلیمان» شناخته میشده و در اطراف آن قبور فراوانی از مسلمانان وجود داشته است.
سرنوشت بقایای مسجد پاسارگاد
پیش از برگزاری جشنهای شاهنشاهی در دهه پنجاه، بقایای مسجد و ستونهای آن جمعآوری و به محوطه کاخها منتقل شد.
علی سامی، که مسئولیت بازسازی و مرمت مزار کوروش را بر عهده داشت، بر این باور بود که مسجد پاسارگاد از نظر معماری اهمیت ویژهای نداشته است.
مشخصات کلی مسجد پاسارگاد
| ویژگی | توضیحات |
|---|---|
| زمان ساخت | ۶۰۲ هجری شمسی |
| بانی | اتابک سعد بن زنگی |
| دوره تاریخی | اتابکان فارس |
| موقعیت | پیرامون مزار کوروش |
| نام رایج تاریخی | مسجد یا مشهد مادر سلیمان |
| عناصر شاخص | ستونهای سنگی، کتیبههای قرآنی، محراب |
استحکامات دفاعی تل تخت
در محوطه پاسارگاد، سکوی عظیم تل تخت که در گذشته به نام «مادر سلیمان» شناخته میشده، یکی از برجستهترین سازههای دفاعی و تشریفاتی منطقه است.
ویژگیهای کلی
- تل تخت در طرح اولیه زمان کوروش بزرگ، مساحتی گستردهتر داشت و هدف آن ساخت بنایی تشریفاتی شبیه تخت جمشید بود.
- پس از مرگ کوروش، داریوش بزرگ میل به ساخت بناهایی داشت که ساختار سکوی تل تخت را تا حدود ۶۰۰۰ متر مربع با دیوارهای خشتی تغییر داد.
- در ضلع غربی حیاط، تالار ستوندار بزرگی با ابعاد ۲۵×۷ متر ساخته شد که دارای هشت ستون استوانهای و قلمههای چوبی بود.
- در ضلع شمالی، دو پلکان ساده و یکطرفه به سمت تختگاه وجود داشت که امروز بخش زیادی از آن از بین رفته است.
بسیاری از سنگهای دیوار بیرونی با بستهای دم چلچلهای به یکدیگر متصل شده بودند، که بعدها بخش عمدهای از آنها جدا و برخی از سنگها از دیوار پایین انداخته شدند.
راهپله سنگی نیمهتمام مسدود است و دیوارهای خشتی اطراف محوطه ساخته شدهاند. ورودی جدید جهت تردد وسایل چرخدار در ضلع جنوبی بخش دفاعی بر فراز تپه ایجاد شده است.
تا پایان دوره هخامنشی، تل تخت تقریباً دستنخورده باقی ماند و به عنوان خزانه سلطنتی به اسکندر مقدونی تحویل داده شد. نابودی آن در حدود سال ۲۸۰ پ. م. مرتبط با یک شورش محلی و تسلط سلوکیان بوده است.
وسعت و دورههای ساخت
وسعت کل سازهها: حدود ۸۰۰۰ متر مربع
موقعیت: بر روی تپهای بزرگ در انتهای شمالی پاسارگاد
معماری چهار دورهای تل تخت:
| دوره تاریخی | نوع سازه | توضیح |
|---|---|---|
| دوره اول هخامنشی | سنگی | بنا به روش بنایی خشک با قالبهای بزرگ سنگی و شیوه اتصال Anathyrosis |
| دوره دوم هخامنشی | خشتی | ساخته شده در دوران داریوش بزرگ (۴۸۶ تا ۵۲۲ ق.م) |
| دوره سلوکی و اشکانی | خشتی و سنگی | افزودن سازههای مکمل با ترکیب سنگ و خشت |
| اواخر دوره ساسانی | خشتی، آجری و سنگی | تکمیل یا بازسازی بخشهایی از سازه |
نقشه عمومی سکوی اولیه: متوازیالأضلاع با ابعاد تقریبی ۹۸×۷۹ متر و تورفتگی در کنارههای شمالی و جنوبی
ارتفاع اصلی: حدود ۱۵ متر
مرحله اول ساخت: توسط کوروش بزرگ
مرحله دوم ساخت: توسط داریوش بزرگ با استفاده از آجرهای خشتی
نکات ساخت و مصالح
- سنگها عمدتاً سنگهای بزرگ آهکی با روش خشک و بدون ملات چیده شدهاند.
- اتصال سنگها با روش Anathyrosis، شیوهای رایج در تمدنهای آسیای صغیر سده ششم پیش از میلاد بوده است.
- دیوارهای خشتی پس از دوره کوروش، به منظور تقویت سازه و افزایش کاربری دفاعی، اضافه شدند.
سنگنگاره انسان بالدار
سنگنگاره انسان بالدار از سالمترین و زیباترین آثار هنری پاسارگاد است و حامل مفاهیم عمیق اندیشه والای انسانی کوروش بزرگ محسوب میشود.
ویژگیهای بصری و هنری
شکل کلی: مردی با ریش کوتاه و انبوه، ردای بلند و حاشیهدار و تاجی برجسته بر سر، که چهار بال او را احاطه کردهاند و به سمت مرکز کاخ نگاه دارد.
تاج: شامل شاخهای بلند و تاب دار یک قوچ حبشی، دو مار کبرا که پشت به هم کردهاند و هر کدام گوی خورشید در دست دارند، و سه دسته گل نی مزین به پر شترمرغ و سه گوی بزرگ خورشید.
بالها: دو بال به سوی آسمان و دو بال به زمین گسترده شدهاند.
لباس و اندام: ردایی بلند و حاشیهدار مزین به گلهای روزلتی، دستها یکی به جلو و دیگری به بالا، پاها عریان.
الهام فرهنگی
تاج: پیشینهای مصری دارد.
لباس بلند: ریشه در هنر ایلامی دارد.
بالها: الهام گرفته از هنر آشوری است.
این ترکیب نشاندهنده اندیشه والای انسانی کوروش و پیام همدلی و اتحاد ملتها است، به طوری که هر بخش از نقش نمایندهای از ملتهای مختلف سرزمینهای تحت فرمان اوست.
تاریخچه و کتیبهها
تا سال ۱۲۴۳ خورشیدی، بالای نقش کتیبه میخی سهزبانه (پارسی باستان، ایلامی و اکدی) با مضمون «من کوروش شاه هخامنشیام» وجود داشت.
پیش از سال ۱۲۵۶ خورشیدی، این کتیبه از بالای نقش برداشته شد.
نکات تفسیری
- مولانا ابوالکلام آزاد و علامه طباطبایی نقش انسان بالدار را با ذوالقرنین قرآن مقایسه کردهاند.
- ذوالقرنین در قرآن به عنوان شاهی جهانگیر و دادگر یاد شده و برخی محققان او را کوروش بزرگ میدانند.
پل پاسارگاد
در محوطهٔ پاسارگاد، در فاصلهٔ حدود ۱۵۰ متری غرب کاخ دروازه، بقایای پلی سنگی دیده میشود. پل اصلی شکلی تقریباً مربع دارد و عرض آن حدود ۱۵٫۹۵ متر و طول آن حدود ۱۵٫۶۵ متر است. میانگین فاصلهٔ ستونها از محور مرکزی هر ستون تا ستون دیگر ۳٫۹۰ متر بوده و قطر بیشتر آنها حدود ۸۹ سانتیمتر است. ارتفاع اولیهٔ ستونها نیز بیش از ۲ متر برآورد میشود.
این پل، برخلاف برخی پلهای سیار شناختهشده در دورهٔ هخامنشی، ساختاری ثابت داشته و همانند مسیر جاده شوش یا دروازههای محافظتشده نبوده است. به نظر میرسد این بنا در اصل ورودی سادهای برای عبور و مرور میان کاخهای پاسارگاد در اواخر دورهٔ هخامنشی بوده باشد. برخی پژوهشگران احتمال میدهند در گذشته بهجای پل کنونی، از پلهای سیار استفاده میشده است. با این حال، «بو شارلو» این سازه را نه یک پل عبوری، بلکه نوعی آبانبار یا استخر آبی میداند که برای هدایت آب به پردیسهای شاهی کاربرد داشته است.
وجود پلهای سنگی ثابت و چرخشی در متون مورخان یونانی نیز بارها ذکر شده و نشاندهندهٔ رواج چنین سازههایی در دورههای باستانی است.
قدمت دقیق این پل بهطور قطعی مشخص نشده است. کمبود زمان در پایان فصل سوم کاوشهای «استروناخ» مانع بررسی کامل این ساختار شد. با این حال، بر پایهٔ شواهد موجود، استروناخ معتقد است که این پل به دورهٔ متأخر هخامنشی یا حتی پس از آن تعلق دارد. از جمله دلایل این نظر میتوان به عدم همراستایی پل با محور اصلی دروازه R، تفاوت در قطر و استحکام ستونها، باریک بودن دیوارهای جانبی و استفادهٔ محدود از بستهای فلزی از نوع متأخر اشاره کرد.
آبنماهای باغ شاهی پاسارگاد
باغ شاهی پاسارگاد جلوهگاه یکی از کهنترین باغهای ایرانی است. این باغ که با نام پردیس کوروش شناخته میشود، بهعنوان الگوی اولیه باغسازی ایرانی اهمیت ویژهای دارد. باغ شاهی سرشار از درختان گوناگون، گلهای رنگارنگ و پرندگان بوده و کوروش بزرگ آن را با سلیقه و دیدگاه شخصی خود به پردیسی بیهمتا تبدیل کرده بود.
آبیاری این باغ از طریق سامانهای منظم از گردش آب در جویهای سنگی انجام میشده که به آنها آبنما گفته میشود. آبنماها علاوه بر تأمین آب مورد نیاز پردیس، نقش مهمی در زیبایی، طراوت و جلوه بصری باغ ایفا میکردهاند. در دو سوی باغ، دو کوشک طراحی و ساخته شده بود که برای استراحت و تماشای چشمانداز دلانگیز باغ مورد استفاده قرار میگرفت. تمامی کاخها در دل پردیس قرار داشتهاند، بهگونهای که هر کاخ از فضای سبز و آرامشبخشی پیرامون خود بهرهمند بوده است.
آب مورد نیاز باغ شاهی از طریق انشعابهایی از رودخانه پلوار تأمین میشده و بهوسیله شبکه آبنماها در سراسر باغ توزیع میگردیده است.
اجزای اصلی آبنماها
آبنماهای باغ شاهی از دو بخش اصلی تشکیل شدهاند:
- جویهای عبور آب
- حوضچهها
در فاصلهٔ هر ۹٫۵ تا ۱۳٫۵ متر از مسیر جویها، یک حوضچه تعبیه شده بود. این حوضچهها دو کارکرد اساسی داشتند:
نخست، تقسیم آب و کاهش سرعت جریان در مسیر جویها و دوم، تهنشین شدن گلولای و رسوبات موجود در آب، که باعث پاکیزگی جریان آب در ادامه مسیر میشده است.
مشخصات فنی آبنماهای باغ شاهی
| دوره تاریخی | نوع سازه | توضیح |
|---|---|---|
| دوره اول هخامنشی | سنگی | بنا به روش بنایی خشک با قالبهای بزرگ سنگی و شیوه اتصال Anathyrosis |
| دوره دوم هخامنشی | خشتی | ساخته شده در دوران داریوش بزرگ (۴۸۶ تا ۵۲۲ ق.م) |
| دوره سلوکی و اشکانی | خشتی و سنگی | افزودن سازههای مکمل با ترکیب سنگ و خشت |
| اواخر دوره ساسانی | خشتی، آجری و سنگی | تکمیل یا بازسازی بخشهایی از سازه |
تا کنون نزدیک به ۱۱۰۰ متر از آبنماهای باغ شاهی پاسارگاد مورد کاوش قرار گرفته و از زیر خاک بیرون آورده شدهاند که نشاندهنده دقت مهندسی و نگاه زیباییشناسانه معماران دوره هخامنشی در طراحی این پردیس شاهی است.
کاخ بارعام پاسارگاد
کاخ بارعام یا کاخ پذیرایی کوروش یکی از مهمترین بناهای مجموعه پاسارگاد است که با وسعتی حدود ۲۴۷۲ متر مربع در محور شمالغربی ـ جنوبشرقی ساخته شده است. این کاخ نقش اصلی را در برگزاری آیینهای رسمی، دیدارهای سیاسی و پذیرایی از نمایندگان و بزرگان سرزمینهای تابع شاهنشاهی هخامنشی ایفا میکرده است.
ساختار معماری کاخ
هسته اصلی کاخ را تالاری مرکزی با هشت ستون تشکیل میدهد که وسعت آن حدود ۷۰۵ متر مربع است. ارتفاع این تالار بهگونهای طراحی شده بود که چند متر از سقف ایوانهای پیرامونی بلندتر باشد و شکوه فضایی ویژهای به بنا ببخشد.
چهار ایوان ستوندار در چهار سوی تالار مرکزی قرار داشته که همراه با دو اتاق بزرگ، دیگر بخشهای اصلی کاخ را شکل میدادند. تالار مرکزی از طریق چهار درگاه سنگی به این ایوانها متصل میشده است.
ستونها و مصالح
از میان هشت ستون تالار مرکزی، تنها یک ستون تاکنون پابرجا مانده که ارتفاع فعلی آن به حدود ۱۳٫۱۰ متر میرسد.
زیرستونها و سرستونها از سنگ سیاه
قلمه ستونها از سنگ سفید
ساخته شدهاند.
دیگر ستونهای تالار در دوره اتابکان برای ساخت مسجدی در اطراف آرامگاه کوروش جابهجا شده بودند که امروزه دوباره به محل اصلی خود بازگردانده شدهاند.
ایوانها و نقشبرجستهها
هر یک از درگاههای تالار مرکزی به ایوانی با ویژگیهای خاص راه داشته است:
| موقعیت درگاه | نقش برجسته | ایوان متصل |
|---|---|---|
| شمالغربی | نقش پای انسان و عقاب | ایوان ۱۶ ستونی |
| شمالشرقی | بدون نقش مشخص | بزرگترین ایوان با ۴۸ ستون |
| جنوبشرقی | نقش ترکیبی انسان، ماهی و گاو | ایوان ۱۶ ستونی |
| جنوبغربی | نقش پای انسان و حیوان | ایوان ۲۸ ستونی |
این نقشها برگرفته از سنن هنری آشوری و دیگر تمدنها هستند، اما در فرهنگ ایرانی با مفاهیم تازه و متناسب با باورهای بومی تفسیر شدهاند.
کتیبه تاریخی
در این کاخ بخشهایی از سه جرز سنگی باقی مانده است. بر فراز جرز جنوبی، یکی از کهنترین سنگنوشتههای میخی هخامنشی حک شده که به سه زبان پارسی باستان، ایلامی و بابلی نوشته شده و متن آن چنین است:
«آدم کوروش خشایثی یه هخامنشی یه»
«من کوروش، شاه هخامنشیام»
کارکرد سیاسی و تاریخی
کاخ بارعام کوروش محلی بوده که شاه در آن از میهمانان، سفیران و مقامات سرزمینهای گوناگون که زیر چتر امپراتوری هخامنشی قرار داشتند، پذیرایی میکرد و درباره مسائل سیاسی، اداری و اجتماعی به گفتوگو میپرداخت.
برخی پژوهشگران این تالار را نخستین نمونه تاریخی از مجمع گفتوگوی بینالمللی میدانند؛ جایی که بیش از بیست و پنج سده پیش، اندیشههایی چون حقوق بشر، آزادی، عدالت و برابری انسانها مطرح و به جهان آن روز معرفی شد.
مجموعه پادشاهی پاسارگاد
مجموعه پادشاهی در مرکز محوطه باستانی پاسارگاد قرار دارد و از چند کاخ تشکیل شده است که در اصل در محدودهای سرسبز و باغگونه موسوم به «چهارباغ» جای داشتهاند. ساختار اصلی این کاخها بر پایه تالارهای ستوندار طراحی شده و ترکیبی از شکوه معماری، نظم هندسی و هماهنگی با طبیعت پیرامون را به نمایش میگذارد.
تالار عمومی (کاخ S)
- تالار عمومی یا کاخ S در حدود سال ۵۳۹ پیش از میلاد ساخته شده است. تالار ستوندار این کاخ دارای دو ردیف چهارستونی است.
- پایه ستونها از سنگ سیاه با ابعاد ۱٫۴۳×۱٫۴۳ متر
- بدنه ستونها از سنگ آهکی سفید
- ارتفاع پایه ستونها ۱٫۰۴ متر و ارتفاع بدنه ستونها ۱۲٫۰۶ متر
- سرستونها نیز از سنگ سیاه ساخته شدهاند
بر پایه شواهد موجود، سرستونها دارای نقش شیر مرکب، شاخدار و یالدار بودهاند. این کاخ در هر چهار سمت خود دارای سرسرا بوده و بخشی از نقوش برجسته درگاهها همچنان باقی مانده است که پیکرههایی از انسان و دیوها را نمایش میدهند.
کاخ مسکونی کوروش (کاخ P)
کاخ مسکونی کوروش دوم یا کاخ P در فاصله سالهای ۵۳۵ تا ۵۳۰ پیش از میلاد ساخته شده است. سالن ستوندار این کاخ با ابعاد ۳۱٫۱×۲۲٫۱ متر شامل پنج ردیف ستون و در هر ردیف شش ستون بوده است.
در بخش جنوبشرقی کاخ، سرسرایی باشکوه با ابعاد ۷۵٫۵×۹٫۳ متر قرار داشته که جلوهای ویژه به فضای معماری این بنا میبخشیده است.
کوشکهای A و B
کوشکها (پاویلیونها) با نامهای A و B در شرق و جنوب باغ شاهی قرار داشتهاند و به احتمال زیاد ورودیهای باغ سلطنتی بودهاند. از میان این دو، کوشک B وضعیت بهتری دارد و سالمتر باقی مانده است.
این کوشک با ابعاد ۱۱٫۷×۱۰٫۱ متر بر روی سکویی چهارضلعی از سنگهای آراسته ساخته شده و جلوهای از معماری ظریف و کاربردی هخامنشی را به نمایش میگذارد.
کاخ دروازه
کاخ دروازه با وسعت ۷۲۶ متر مربع در بخش شرقی مجموعه باستانی پاسارگاد قرار دارد و بهعنوان ورودی اصلی مجموعه شناخته میشده است. این بنا دارای تالاری بزرگ به مساحت ۶۸۶ متر مربع بوده که سقف آن بر روی هشت ستون سنگی با ارتفاعی در حدود ۱۶ متر استوار میشده است.
زیرستونها با ابعاد ۲×۲ متر و به شکل مکعبی دو پلهای از سنگ سیاه ساخته شدهاند که امروزه برای حفاظت، با پوششی از کاهگل پوشانده شدهاند. بزرگی و استحکام این زیرستونها نشاندهنده عظمت ستونهای اصلی کاخ است؛ ستونهایی که شوربختانه هیچ اثری از آنها تاکنون باقی نمانده است.
تالار کاخ دارای چهار درگاه بوده است:
- دو درگاه اصلی در شمالغربی و جنوبشرقی
- دو درگاه فرعی در شمالشرقی و جنوبغربی
در پیرامون کاخ، دیواری بلند از کاهگل وجود داشته و در نزدیکی درگاههای شمالشرقی و جنوبغربی، دو اتاق نگهبانی برای حفاظت از ورودی پیشبینی شده بود. ارتفاع درگاهها به حدود ۹ متر میرسیده که امروزه تنها یکی از جرزهای درگاه شمالی از آنها باقی مانده است.
بر روی این جرز، نقشبرجسته انسانی با چهار بال در حال نیایش حجاری شده که سالمترین و تنها سنگنگاره تقریباً کامل در میان بناهای پاسارگاد بهشمار میآید. این نقش نمادی از باورها، هنر و اندیشههای والای دوران هخامنشی است.
کاخ دروازه از نظر کارکرد و ساختار، شباهت زیادی به کاخ دروازه ملل در تخت جمشید دارد و نشاندهنده اهمیت نمادین و تشریفاتی ورودی مجموعه پاسارگاد است.
کاوشهای باستانشناسی این بنا توسط پژوهشگران زیر انجام شده است:
- ارنست هرتسفلد در سال ۱۹۳۸ میلادی
- علی سامی در سال ۱۹۵۱ میلادی
- دیوید استروناخ در سال ۱۹۶۳ میلادی
محوطه مقدس
در فاصله حدود ۱۲۰۰ متری شمالغربی مجموعه پاسارگاد و در پشت تپهماهوریهای سنگی مشرف به دشت، محوطهای باستانی قرار دارد که به نام محوطه مقدس شناخته میشود. این محوطه شامل دو سکوی سنگی سفیدرنگ و یک ساختار پلکانی مستطیلشکل است که از نظر آیینی و مذهبی اهمیت ویژهای داشته است.
در این محوطه، دو سکوی سنگی نزدیک به یکدیگر با استفاده از سنگهای سفید ساخته شدهاند؛ یکی از آنها دارای پله و دیگری بدون پله است. بررسیهای باستانشناسی نشان میدهد که این سکوها در دوره کوروش بزرگ و بهمنظور استفاده بهعنوان آتشدان برای اجرای مراسم آیینی ساخته شدهاند.
ویژگیهای سکوهای سنگی
- سکوی جنوبی دارای ۸ پله با خیز ۲۷ سانتیمتر است که با ارتفاع پلههای سایر بناهای پاسارگاد برابری میکند.
- سکوی شمالی بدون پله ساخته شده و ساختاری سادهتر دارد.
- درون آتشدانها برای کاهش وزن، خالی شده و بر روی شالودهای به عمق حدود یک متر قرار گرفتهاند.
- پیرامون سکوها نواری از سنگ سیاه بهکار رفته که جنبه سازهای و نمادین داشته است.
جدول مشخصات سکوهای محوطه مقدس
| ویژگی | سکوی جنوبی | سکوی شمالی |
|---|---|---|
| طول قاعده | ۴۳/۲ متر | ۸۰/۲ متر |
| ارتفاع | ۱۶/۲ متر | ۱۰/۲ متر |
| تعداد پله | ۸ پله | بدون پله |
| خیز پله | ۲۷ سانتیمتر | — |
| کاربری | آتشدان آیینی | آتشدان آیینی |
تنگ بلاغی
در حد فاصل دشت پاسارگاد و دشت سعادتشهر، درهای سرسبز و خوشمنظره قرار دارد که به نام تنگ بلاغی شناخته میشود. این دره دارای رودخانهای دائمی است که از روستای قصر یعقوب در شهرستان خرمبید سرچشمه میگیرد و پس از عبور از پاسارگاد، تنگ بلاغی، دشت سعادتشهر و جلگه مرودشت، به رودخانه کر میپیوندد. وجود این رودخانه، از دیرباز زمینه توجه و استقرار انسانها را در این منطقه فراهم کرده است.
بر پایه نخستین مطالعات باستانشناسی انجامشده، در تنگ بلاغی آثار متعددی از دوره پارینهسنگی میانی تا دوره اسلامی شناسایی شده است. با مشخص شدن اهمیت باستانشناسی این تنگه، گروهی از باستانشناسان بنیاد پژوهشی پارسه–پاسارگاد بررسیهای مجددی را با هدف شناسایی محوطههای ارزشمند برای کاوش انجام دادند. در نتیجه این پژوهشها، چندین محوطه مهم معرفی و توسط تیمهای ایرانی و خارجی کاوش شد.
قدیمیترین آثار شناساییشده
قدیمیترین شواهد باستانی تنگ بلاغی به دوره پارینهسنگی میانی با قدمتی حدود ۲۵۰ هزار تا ۱۰۰ هزار سال پیش بازمیگردد. این آثار بهصورت تکیافته و محوطه باز (Open Site) در حاشیه رودخانه شناسایی شدهاند.
پس از آن، آثار مربوط به دوره پارینهسنگی جدید و فراپارینهسنگی شناسایی شد که در این دوره، بیش از ۴۰ غار و پناهگاه در سراسر تنگ بلاغی کشف گردید. این غارها دارای دستافزارهای شاخص سنگی این دوره هستند. از این مقطع به بعد، شاهد تسلسل دورههای پیشازتاریخی و تاریخی در تنگ بلاغی هستیم.
استقرارهای پیشازتاریخی
در ادامه، انسانها بهتدریج غارها را ترک کرده و وارد نخستین روستاهای پیشازتاریخی منطقه شدند. این استقرارها به فرهنگهای:
- مشکی
- جَری
مربوط به هزاره ششم و پنجم پیش از میلاد تعلق دارند (نام این فرهنگها از تپههای مشکی و جری در دشت مرودشت گرفته شده است). در همین راستا، تپه رحمتآباد و محوطه پوزهسرخ (محوطه ۷۳) شناسایی شد که دارای سفالهای شاخص این دوره هستند.
همچنین محوطههایی از فرهنگهای:
- باکون A و B
- لپویی
مربوط به هزاره چهارم و سوم پیش از میلاد شناسایی و کاوش شدهاند.
دوره فترت و هخامنشی
پس از دورههای پیشازتاریخی، به مدت حدود ۱۵۰۰ تا ۲۰۰۰ سال (دوره فترت) آثاری شناسایی نشده است. با آغاز دوره هخامنشی، آثار متعددی در تنگ بلاغی نمایان میشود که از جمله آنها میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
کندهکاریهای موسوم به دختر بُر در شرق و غرب رودخانه
شناسایی چندین محوطه شامل کاخ، قلعه و روستا
این یافتهها نقش مهمی در شناخت شیوه زندگی مردم دوره هخامنشی در تنگ بلاغی دارند.
دورههای پساهخامنشی تا ساسانی
از دوره فراهخامنشی و اشکانی، انواع مختلفی از تدفین شناسایی شده است، از جمله:
- قبور تودهسنگی (خرفخانه)
- قبور خرسنگی
- قبور درون غارها
- قبور در شکافهای طبیعی کوه
همچنین یک مرز سنگچین بزرگ در تنگ بلاغی، کوههای اطراف و دشت پاسارگاد شناسایی شده که با توجه به وجود گورهای تودهسنگی در اطراف آن، بهاحتمال زیاد به دوره اشکانی تعلق دارد.
در دوره ساسانی، تنگ بلاغی دارای آثار ارزشمندی است که توسط هیئت مشترک ایران و لهستان کاوش شدهاند. در این دوره:
- یک محوطه استحصال شیره انگور
- یک کارگاه ذوب فلز
شناسایی شد که دارای سفالهای شاخص اصطخر با نقش استامپی (اواخر ساسانی–اوایل اسلامی) هستند.
آثار دوره اسلامی
آثار دوره اسلامی تنگ بلاغی شامل موارد زیر است:
- گورستان شهدای مار (محوطه ۸۵) با سنگقبرهای ساده بر روی سنگهای طبیعی و کتیبههایی به خط نسخ و ثلث (مربوط به دوره صفویه به بعد)
- یک کوره ذوب فلز
- تعداد زیادی کومهکره عشایری (آغلهای موقت)
جدول توالی دورههای تاریخی تنگ بلاغی
| دوره تاریخی | ویژگیها و آثار شاخص |
|---|---|
| پارینهسنگی میانی | تکیافتهها، محوطههای باز، ابزارهای سنگی |
| پارینهسنگی جدید و فراپارینهسنگی | غارها، پناهگاهها، دستافزارهای سنگی |
| پیشازتاریخی | روستاها، سفال مشکی و جری، فرهنگهای باکون و لپویی |
| هخامنشی | کندهکاری دختر بر، کاخ، قلعه و روستا |
| اشکانی | قبور سنگی و مرزهای سنگچین |
| ساسانی | کارگاه ذوب فلز و استحصال شیره انگور |
| اسلامی | گورستان، کوره فلز و کومههای عشایری |
ویژگیهای طبیعی و فرهنگی
علاوه بر آثار تاریخی، تنگ بلاغی دارای درختان کهنسال بنه (پسته کوهی) است که عمر برخی از آنها به بیش از هزار سال میرسد. این منطقه همچنین هر ساله بهعنوان یکی از مراتع سرسبز عشایری مورد استفاده قرار میگیرد و محل استقرار بهاره عشایر:
- ایل باصری (طایفههای علیشاهقلی، لبموسی و تیره ننهعربی)
- طایفه کردشولی
- بهشمار میآید.
کاروانسرای مظفری
در نزدیکی آرامگاه کوروش، سازهای با وسعت ۲۰۸ متر مربع قرار دارد که به کاروانسرای مظفری معروف است. این بنا شامل یک حیاط مرکزی، ایوان وسیع و اتاقهای متعدد در پشت آن میباشد.
ویژگیهای معماری
حیاط مرکزی: مساحتی حدود ۱۶٫۴ × ۱۸٫۵ متر داشته و به صورت نامنظم از سنگهای سفید که از کاخهای پاسارگاد آورده شده، ساخته شده است.
ایوان: پهنای ایوان حدود ۳۰٫۳ متر است و دارای جرزهای سنگی نامنظم و چهارگوش میباشد.
اتاقها: در پشت ایوان، اتاقهای کوچک و بزرگ قرار دارند.
جهت بنا: درب اصلی به سمت مشرف به مشرق باز میشود و در سه سوی حیاط، سکویی به ارتفاع ۸۰ سانتیمتر ساخته شده است.
سنگ و ملات: سنگها با ملات گچ به هم متصل شدهاند، اما در برخی نقاط از ملات استفاده نشده است.
تاریخچه
این کاروانسرا در دوره آل مظفر (۷۴۳ تا ۷۹۵ ه.ش) و به دستور شاه شجاع مظفری (۷۵۹ تا ۷۶۶ ه.ش)، ملقب به ابوالفوارس، ساخته شده است. مکان آن حدود ۱۰۰ متر شمال آرامگاه کوروش است.
کاربرد
برخی محققان کاروانسرا را به عنوان مدرسه و برخی به عنوان کاروانسرا معرفی کردهاند.
مستوفی یزدی، نویسنده کتاب مختصر مفید در سده یازدهم، صریحاً آن را کاروانسرا میداند.
مصالح و نکات ویژه
سنگ مرمر سفید: این سنگها که از بناهای هخامنشی به دست آمدهاند، در ساخت کاروانسرا به آسانی به کار رفتهاند.
اتاقها: پشت ایوان، اتاقهایی با سنگهای ساده و لاشه ساخته شدهاند که آثار آن هنوز قابل مشاهده است.
محرابها: به گفته اهالی محل، تا اواخر، دو محراب سنگی در سکوی جنوبی وجود داشته که در زمان حفاریهای سامی (۱۳۳۸ ه.ش) اثری از آن مشاهده نشده است.
نقل قول مستوفی یزدی
«مشهد در مادر سلیمان حقیر خود نگاه کرده و پادشاه شجاع مظفری در حوالی مشهد کاروانسرایی برپا کرده است که تمامی ارکان و دیوارهها از سنگ مرمر ساخته شده است.»
ثبت جهانی پاسارگاد
مجموعه پاسارگاد در سال ۱۳۸۳ خورشیدی بر اساس معیارهای فرهنگی یونسکو در فهرست میراث جهانی به ثبت رسید.
معیارهای ثبت
- معیار یک: پاسارگاد، نخستین نمونه بارز معماری سلطنتی هخامنشی است.
- معیار دو: پایتخت شاهنشاهی پاسارگاد توسط کوروش بزرگ با مشارکت مردمان گوناگون ساخته شده و این اقدام، مرحلهای بنیادین در تحول هنر و معماری کلاسیک ایران به شمار میرود.
- معیار سه: محوطه باستانشناختی پاسارگاد با کاخها، باغها و آرامگاه کوروش بزرگ، یادبودی استثنایی از تمدن هخامنشیان در ایران است.
- معیار چهار: مجموعه چهار باغ سلطنتی پاسارگاد، الگویی مادر برای این نوع معماری و طرحریزی در آسیای غربی به شمار میرود.
نمایش تبلیغات شما در تمام صفحات داخلی وبسایت به همراه دریافت لینک فالو برای بهبود سئو سایت تان. برای مشاوره و رزرو روی لینک زیر کلیک کنید