مسجد شیخ لطف‌ الله؛ شاهکار هنر و نور در میدان نقش جهان

مسجد شیخ لطف‌الله یکی از شاخص‌ترین بناهای معماری ایران است که در شهر اصفهان قرار دارد و در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیده است. این مسجد در دوران صفویه و در اوایل سده یازدهم هجری قمری، بین سال‌های ۱۰۱۱ تا ۱۰۲۸ هجری قمری و در زمان سلطنت شاه عباس بزرگ ساخته شد. مسجد شیخ لطف‌الله به‌دلیل طراحی منحصربه‌فرد و پیچیده خود، به‌عنوان یکی از جاذبه‌های مهم تاریخی و هنری ایران شناخته می‌شود.

این مسجد در مقابل عمارت عالی‌قاپو و در همسایگی مسجد شاه قرار دارد و نام آن برگرفته از شیخ لطف‌الله عاملی اصفهانی، از علمای برجسته آن دوران است. مسجد شیخ لطف‌الله در ضلع شرقی میدان نقش جهان، یکی از بزرگ‌ترین میدان‌های جهان، واقع شده و از نظر موقعیت مکانی جایگاه ویژه‌ای دارد.

یکی از بارزترین ویژگی‌های مسجد شیخ لطف‌الله، گنبد آن است که برخلاف بسیاری از مساجد اسلامی، فاقد مناره می‌باشد. این بنا با الگوی خاصی از کاشی‌کاری آراسته شده و بازتاب نور خورشید بر سطح کاشی‌ها، جلوه‌ای چشم‌نواز و متفاوت ایجاد می‌کند. کاشی‌کاری‌های معرق در نمای بیرونی مسجد با دقت و مهارت بالایی اجرا شده‌اند و نشان‌دهنده هنر والای معماران آن دوره هستند.

نمازخانه اصلی مسجد دارای محرابی بسیار ظریف و رنگارنگ است که جهت قبله را مشخص می‌کند. دیوارهای داخلی با نقوش گل و خطاطی‌های هنرمندانه پوشیده شده و سقف بنا نیز با طرح‌هایی دقیق و چشمگیر تزئین شده است. از دیگر ویژگی‌های قابل توجه مسجد شیخ لطف‌الله، معماری صوتی آن است؛ به‌گونه‌ای که اگر فردی در نقطه‌ای خاص بایستد، صدای او حتی با زمزمه‌ای آرام از سوی دیگر مسجد به‌وضوح شنیده می‌شود.

این بنا به‌منظور تجلیل از شیخ لطف‌الله میسی ساخته شده و امروزه سالانه گردشگران زیادی از داخل و خارج کشور را به خود جذب می‌کند.

ویژگی‌های شاخص مسجد شیخ لطف‌الله

• نداشتن مناره برخلاف اغلب مساجد
• گنبد منحصربه‌فرد با کاشی‌کاری خاص
• محراب بسیار ظریف و پرجزئیات
• معماری صوتی ویژه و انعکاس صدا
• تزئینات داخلی شامل نقوش گل و خطاطی

جدول معرفی کلی مسجد شیخ لطف‌الله

پیشینه

طرح مسجد شیخ لطف‌الله هم‌زمان با اجرای نقشه چهارباغ و باغ هزارجریب شکل گرفت؛ دوره‌ای که معماری صفوی به اوج شکوفایی خود رسیده بود. ساخت این مسجد در نیمه نخست قرن یازدهم هجری قمری، در سال ۱۰۱۱ هجری قمری (۱۶۰۲ میلادی) و به فرمان شاه عباس اول آغاز شد و در سال ۱۰۲۸ هجری قمری (۱۶۱۹ میلادی) به پایان رسید. فرآیند ساخت این بنا هجده سال به طول انجامید.

بر اساس منابع تاریخی، معمار مسجد شیخ لطف‌الله استاد محمدرضا اصفهانی، فرزند استاد حسین بنا اصفهانی بوده است. این مسجد بر ویرانه‌های مسجدی قدیمی‌تر که پیش‌تر در همان محل قرار داشت، ساخته شد. نام مسجد از شیخ لطف‌الله جبل‌عاملی، یکی از علمای برجسته عصر صفوی، گرفته شده است.

شیخ لطف‌الله از اهالی جبل عامل لبنان بود و مانند شیخ بهایی و برخی دیگر از علمای آن دوره، به دعوت شاه عباس از لبنان به ایران مهاجرت کرد. وی ابتدا در شهرهای مشهد و قزوین اقامت داشت و سپس در اصفهان ساکن شد. با توجه به ماهیت مذهبی حکومت صفوی و توجه ویژه آن به اسلام و به‌ویژه مذهب تشیع، علما از جایگاه و احترام خاصی برخوردار بودند.

از سوی دیگر، شیخ لطف‌الله پدرزن شاه عباس بود و به همین دلیل، در محل سکونت او مسجد و مدرسه‌ای به نامش ساخته شد. این مکان محل تدریس علوم فقهی و برگزاری جلسات دینی بود. شیخ لطف‌الله با استناد به فتوای خود که اقامه نماز جمعه در غیاب امام دوازدهم شیعیان را مجاز می‌دانست، نماز جمعه را در این مسجد برگزار می‌کرد و مقلدانش نیز به او اقتدا می‌نمودند.

دلایل اهمیت ساخت مسجد شیخ لطف‌الله

• هم‌زمانی با اوج شکوفایی معماری صفوی
• جایگاه علمی و مذهبی شیخ لطف‌الله در حکومت صفوی
• ارتباط خانوادگی شیخ لطف‌الله با شاه عباس اول
• کاربری مذهبی و آموزشی مسجد و مدرسه وابسته به آن

جدول زمان‌بندی و اطلاعات تاریخی مسجد شیخ لطف‌الله

وجه تسمیه مسجد

نام‌گذاری مسجد شیخ لطف‌الله به مناسبت نام امام جماعت آن، یعنی شیخ لطف‌الله بن عبدالکریم بن ابراهیم انجام شده است. وی در دوران سلطنت شاه عباس اول، به دلایل مذهبی از شهر «میس» که یکی از روستاهای منطقه جبل عامل لبنان بود، به ایران مهاجرت کرد. شیخ لطف‌الله ابتدا در مشهد اقامت گزید و پس از استقاضه علمی از محضر علمایی چون ملّا عبدالله شوشتری، از سوی شاه عباس بزرگ به خدمت آستان قدس رضوی درآمد. او تا زمان وقوع فتنه ازبکان و تسلط آنان بر مشهد، در این شهر سکونت داشت.

پس از آن، برای در امان ماندن از خطر ازبکان، به قزوین پناه برد و در آنجا به تدریس علوم دینی مشغول شد. شاه عباس سپس او را از قزوین به اصفهان دعوت کرد و در سال ۱۰۱۱ هجری قمری، بنای مسجدی را که امروزه به نام شیخ لطف‌الله شناخته می‌شود، برای محل اقامت، تدریس و امامت وی بنیان نهاد. ساخت این بنا تا سال ۱۰۲۸ هجری قمری ادامه یافت و هم‌زمان با اتمام آن، شاه عباس طرح ساخت مسجدی عظیم در بخش جنوبی میدان نقش جهان را نیز پایه‌ریزی کرد. پس از آماده شدن مسجد، شیخ لطف‌الله به اقامه نماز در آن پرداخت.

در ادامه دوران صفویه، این مسجد مدتی با نام «ملا فتح‌الله» و پس از آن با عنوان «مسجد صدر» شناخته می‌شد؛ عنوانی که به مجتهد اعلم یا مرجع تقلید اطلاق می‌شد. با این حال، امروزه این بنا همچنان با نام اولیه خود، یعنی مسجد شیخ لطف‌الله، شناخته می‌شود.

مراحل زندگی و فعالیت شیخ لطف‌الله

• مهاجرت از جبل عامل لبنان به ایران
• اقامت اولیه در مشهد و فعالیت علمی
• پناه بردن به قزوین پس از فتنه ازبکان
• دعوت به اصفهان توسط شاه عباس
• امامت، تدریس و اقامه نماز در مسجد شیخ لطف‌الله

جدول تغییر نام‌های مسجد شیخ لطف‌الله در دوره‌های مختلف

ساختمان این بنا

بنای مسجد شیخ لطف‌الله بر پایه یک چهارضلعی استوار شده که در بخش‌های بالاتر به هشت‌ضلعی تبدیل می‌شود و در نهایت به‌صورت دایره‌وار به ساقه گنبد می‌پیوندد. دیوارهای مسجد به‌منظور تحمل وزن سنگین و فشار گنبد، بسیار قطور ساخته شده‌اند؛ به‌طوری که ضخامت آن‌ها در ناحیه پنجره‌ها حدود یک متر و هفتاد سانتی‌متر و در بخش‌های اصلی به بیش از دو متر می‌رسد.

نقوش و رنگ‌های به‌کاررفته در کاشی‌کاری استادانه گنبد مسجد، از زیباترین نمونه‌های کاشی‌کاری در معماری ایران به‌شمار می‌آید. تزئینات داخلی مسجد از ازاره‌ها به بالا به‌طور کامل با کاشی‌های معرق پوشیده شده است. بخشی از کاشی‌کاری‌های معرق داخل و خارج گنبد و همچنین کتیبه‌های خط ثلث، به قلم علیرضای تبریزی عباسی نگاشته شده‌اند.

این مسجد به دلیل نداشتن مناره، شبستان ورودی و صحن (حیاط)، و همچنین برخوردار بودن از ورودی پلکانی، با ساختار رایج سایر مساجد تفاوت دارد. نبود صحن و شبستان ورودی، نتیجه هماهنگی بنا با تقارن میدان نقش جهان و قرارگیری مسجد در مقابل عمارت عالی‌قاپو است؛ مسئله‌ای که امکان طراحی حیاطی رو به قبله برای اقامه نماز را از میان برده است.

سبک معماری مسجد شیخ لطف‌الله، شیوه اصفهانی است. جلوخان مسجد با عقب‌نشینی از بدنه شرقی میدان آغاز می‌شود و پس از عبور از چهار پله، به فضای سردر می‌رسد. بخش پایینی دیوارهای این فضا با سنگ مرمر زرد پوشیده شده و سکوهای بزرگ کناری نیز از همین جنس هستند. درِ ورودی مسجد به‌صورت دولنگه و از چوب یک‌پارچه چنار ساخته شده و با وجود گذشت بیش از چهار قرن، همچنان پابرجاست.

در گذشته، حوضی هشت‌ضلعی در جلوی مسجد قرار داشت که در سال‌های ۱۳۱۶ تا ۱۳۱۸ خورشیدی جمع‌آوری شد. در همان دوره، کف گنبدخانه با گچ پوشیده شده و پنجره‌های چوبی نصب‌شده در آن، نور زیرزمین را تأمین می‌کردند. مسجد شیخ لطف‌الله به‌طور کلی فاقد حیاط است.

سردر معرق مسجد تا پایان سال ۱۰۱۱ هجری قمری ساخته شد و اتمام کامل ساختمان و تزئینات آن در سال ۱۰۲۸ هجری قمری صورت گرفت. کتیبه سردر به خط ثلث علیرضا عباسی و مورخ به سال ۱۰۱۲ هجری قمری است. معمار مسجد، استاد محمدرضا اصفهانی بوده که نام او در دو لوح کوچک داخل محراب ذکر شده است. خطوط و کتیبه‌های داخلی مسجد نیز عمدتاً حاصل هنر علیرضا عباسی و باقر بنا، خوشنویس گمنام آن دوره، است. گنبد بی‌مانند این بنا که از زیباترین گنبدهای جهان به‌شمار می‌رود، در داخل و خارج با کاشی‌های معرق نفیس پوشیده شده و مورد تحسین باستان‌شناسان خارجی قرار گرفته است. استفاده هوشمندانه از نور طبیعی و رنگ‌های چشم‌نواز، از دیگر ویژگی‌های برجسته این مسجد محسوب می‌شود.

ویژگی‌های معماری ساختمان مسجد شیخ لطف‌الله

• تبدیل چهارضلعی بنا به هشت‌ضلعی و سپس دایره گنبد
• دیوارهای بسیار ضخیم برای تحمل فشار گنبد
• نداشتن مناره، شبستان و حیاط
• ورودی پلکانی و هماهنگ با میدان نقش جهان
• استفاده گسترده از کاشی‌کاری معرق و نور طبیعی

جدول مشخصات معماری و تزئینی مسجد شیخ لطف‌الله

جهت بنا نسبت به قبله

یکی از ویژگی‌های شاخص مسجد شیخ لطف‌الله، چرخش حدود ۴۵ درجه‌ای بنا نسبت به محور شمال ـ جنوب است که در اصطلاح معماری «پاشنه» نامیده می‌شود. علت این چرخش آن است که ورودی مسجد رو به سمت مشرق میدان نقش جهان قرار دارد و اگر کل بنا نیز در همان جهت ساخته می‌شد، جهت‌یابی قبله دچار اختلال می‌گردید.

برای حل این مشکل، معماران با طراحی راهرویی هوشمندانه از ابتدای ورودی مسجد، مسیر حرکت را ابتدا به سمت چپ و سپس به سمت راست هدایت کرده‌اند. بدین ترتیب، اگرچه ساختمان مسجد از نمای بیرونی در امتداد محور شمال به جنوب به نظر می‌رسد و ورودی آن در سمت شرقی میدان قرار دارد، اما دیوار محراب به‌درستی رو به قبله ساخته شده است.

نکته قابل توجه اینجاست که در نمای خارجی مسجد هیچ‌گونه کجی یا زاویه‌ای به چشم نمی‌خورد، اما به محض ورود، مشخص می‌شود که فضای داخلی نسبت به نمای بیرونی دارای پیچشی حساب‌شده است. در عین حال، گنبد کوتاه و مدور مسجد به دلیل شکل هندسی خود، جهت یا زاویه مخالفی را القا نمی‌کند و این چرخش به‌صورت بصری کاملاً نامحسوس باقی می‌ماند.

دلایل چرخش بنا نسبت به قبله

• قرارگیری ورودی مسجد در سمت شرقی میدان نقش جهان
• لزوم حفظ جهت صحیح قبله در فضای داخلی
• رعایت تقارن و هماهنگی نمای بیرونی با میدان
• استفاده از راهروهای چرخشی برای اصلاح جهت

جدول ویژگی‌های جهت‌گیری مسجد شیخ لطف‌الله

محراب مسجد

محراب مسجد شیخ لطف‌الله یکی از شاهکارهای بی‌نظیر معماری ایران به شمار می‌آید. در این محراب، کاشی‌کاری‌های معرق و مقرنس‌های بسیار ظریف به‌چشم می‌خورند و دو لوح داخل محراب قرار دارند که بر روی آن‌ها عبارت زیر حک شده است:

“عمل فقیر حقیر محتاج بر رحمت خدا محمدرضا ابن استاد حسین بنای اصفهان”

علاوه بر این، کتیبه‌های دیگری به خط علیرضا عباسی در اطراف محراب وجود دارد که شامل روایت‌هایی از پیامبر اکرم و امام ششم می‌شود. همچنین روی برخی کتیبه‌ها اشعاری نوشته شده که به گفته کارشناسان، سراینده آن‌ها شیخ بهایی، دانشمند و شاعر دوره صفوی بوده است. خطاط این کتیبه‌ها، باقر بنا است.

محراب به دلیل رنگ تمیز و صاف، ترکیبات هماهنگ و خطوط منظم، جلوه‌ای بسیار گیرا و دلنشین دارد. ساختار محراب شامل یک طاق دندانه‌دار است که بر فراز آن، نقوش ظریف اسلیمی نقش بسته و از داخل با مقرنس‌های صدفی شکل تزئین شده است. انتهای این مقرنس‌ها نیز با نقوش گیاهی بسیار زیبا آراسته شده‌اند.

ویژگی‌های معماری و تزئینی محراب

• کاشی‌کاری معرق و دقیق
• طاق دندانه‌دار با نقوش اسلیمی
• مقرنس‌های صدفی شکل و نقوش گیاهی
• کتیبه‌های خط ثلث علیرضا عباسی
• اشعار شیخ بهایی و نقش معنوی در تزئینات

جدول مشخصات محراب مسجد شیخ لطف‌الله

گنبد مسجد شیخ لطف‌الله

تزیینات گنبد مسجد شیخ لطف‌الله شامل کاشی‌کاری معرق، نقوش هندسی اسلیمی، ستاره‌های بزرگ تکرارشونده، پیچک‌های درهم تنیده، طرح‌های لوزی شکل، نقوش گل و بوته و خوشنویسی به خط ثلث است. هنر اسلیمی اسلامی در تزئین بناهای مختلف از جایگاه ویژه‌ای برخوردار بوده و در این گنبد به اوج خود رسیده است. عظمت و ویژگی‌های فرم گنبد، همراه با تزیینات بی‌نظیر آن، باعث شده که این اثر از دیگر گنبدهای تاریخی متمایز شود.

مرمت‌های اخیر مسجد، با حاشیه‌های زیادی همراه بوده است؛ برخی کارشناسان غیرحرفه‌ای و رسانه‌ها درباره ضرورت و شیوه مرمت اظهار نظر کردند، اما مرمت بنایی با عظمت مسجد شیخ لطف‌الله، امری کاملاً تخصصی و حرفه‌ای است. متأسفانه برخی مرمت‌های صورت گرفته باعث تغییراتی در ظاهر و تزیینات و فرم کلی گنبد شده است.

نورگیری در مسجد

نور داخلی مسجد از پنجره‌های مشبک تعبیه‌شده در ساقه گنبد تأمین می‌شود. نور طبیعی علاوه بر روشنایی کافی، جلوه‌ای روحانی به فضای داخلی می‌بخشد و حس معنوی بنا را تقویت می‌کند.

کتیبه‌ها

کتیبه سردر و دو کتیبه کمربندی داخل گنبد، از آثار شاخص خوشنویسی به خط ثلث علی‌رضا عباسی است:

کتیبه کمربندی اول: شرح آداب ورود به مسجد از قول پیامبر اسلام، با تاریخ ۱۰۲۵ هجری قمری

کتیبه کمربندی دوم: مشتمل بر آیات سوره جمعه و سوره نصر با عبارت «کتبها علی رضا العبّاسی غفر الله ذنوبه»

این کتیبه‌ها به رنگ سفید بر زمینه کاشی لاجوردی معرق نوشته شده‌اند و جلوه‌ای چشمگیر در فضای گنبد ایجاد می‌کنند.

دیدگاه‌های جهانی

لوئی کان: «من فقط در عالم خیال و با جوهری از طلا و نقره می‌توانم چنین اثری را تصور کنم.»

پروفسور پوپ: «به سختی می‌توان این اثر را محصول دست بشر دانست. کوچک‌ترین نقطه ضعفی دیده نمی‌شود؛ اندازه‌ها و نقشه‌ها بسیار مناسب و هماهنگ با ذوق سرشار زیباشناسی و ایمان مذهبی است.»

به دلیل اهمیت تاریخی و معماری، تمبر مشترکی با نقش این بنا و یک اثر تاریخی از چین منتشر شده است.

طرح طاووس در گنبد

در مرکز داخلی گنبد، طرح طاووس طراحی شده است. پرهای طاووس با نور واردشده از طاق بالای ورودی مسجد تکمیل می‌شوند و جلوه‌ای منحصر به فرد ایجاد می‌کنند.

ویژگی‌های گنبد مسجد شیخ لطف‌الله

• کاشی‌کاری معرق و نقوش اسلیمی
• ستاره‌ها و پیچک‌های درهم تنیده
• طرح لوزی، گل و بوته
• خوشنویسی خط ثلث علی‌رضا عباسی
• نورگیری طبیعی از پنجره‌های ساقه گنبد
• طرح طاووس در مرکز داخلی

جدول مشخصات گنبد مسجد

تبلیغ کسب‌وکار شما در تمام صفحات داخلی

نمایش تبلیغات شما در تمام صفحات داخلی وبسایت به همراه دریافت لینک فالو برای بهبود سئو سایت تان. برای مشاوره و رزرو روی لینک زیر کلیک کنید

رزرو تبلیغات