دریای خزر
دریای خَزَر، که با نامهای دریای مازندران و در منابع خارجی بهویژه فرانسوی دریای کاسپین شناخته میشود، پهنهای آبی است که از جنوب به ایران، از شمال به روسیه، از غرب به روسیه و جمهوری آذربایجان و از شرق به ترکمنستان و قزاقستان محدود میشود.
این دریا در گذشته بخشی از دریای تِتیس بوده که اقیانوس آرام را به اقیانوس اطلس متصل میکرد. دریای خزر گاهی بهعنوان بزرگترین دریاچه جهان و گاهی کوچکترین دریای خودکفای کره زمین طبقهبندی میشود و در مجموع، بزرگترین پهنه آبی محصور در خشکی بهشمار میآید.
مشخصات جغرافیایی دریای خزر
| ویژگی | مقدار |
|---|---|
| طول | حدود ۱۰۳۰ تا ۱۲۰۰ کیلومتر |
| عرض | بین ۱۹۶ تا ۴۳۵ کیلومتر |
| ارتفاع از سطح دریاهای آزاد | حدود ۲۸ متر پایینتر |
| نوع پهنه آبی | محصور در خشکی |
ویژگیهای بخش شمالی دریای خزر
بخش شمالی دریای خزر بسیار کمعمق است؛ بهگونهای که تنها نیم درصد از حجم آب دریا در یکچهارم شمالی آن قرار دارد و میانگین عمق این بخش کمتر از ۵ متر است.
حدود ۱۳۰ رودخانه به دریای خزر میریزند که بیشتر آنها از سمت شمالغرب وارد دریا میشوند.
مهمترین رودهای ورودی به دریای خزر
| نام رودخانه | حجم آب ورودی سالانه (کیلومتر مکعب) |
|---|---|
| ولگا | ۲۴۱ |
| کورا | ۱۳ |
| اترک | ۸٫۵ |
| اورال | ۸٫۱ |
| سولاک | ۴ |
اهمیت زیستمحیطی و منابع طبیعی
ماهیت بسته دریای خزر باعث شده است این پهنه آبی زیستگاه گونههای جانوری و گیاهی منحصربهفردی باشد. با این حال، همین ویژگی آن را در برابر آلودگیهای کشاورزی، صنعتی و نفتی بسیار آسیبپذیر کرده است.
از مهمترین منابع این دریا میتوان به ذخایر نفت و گاز زیر بستر و همچنین انواع ماهیان خاویاری اشاره کرد.
نامگذاری دریای خزر
بر اساس اسناد تاریخی، نام «خزر» در ابتدا تنها برای نیمه شمالی دریای کاسپین بهکار میرفته و در دورههای بعد به کل این پهنه آبی اطلاق شده است. امروزه در بسیاری از کشورهای جهان، نام Caspian رایج است، اما در ایران و برخی کشورهای ترکزبان، نام خزر استفاده میشود.
کمیته تخصصی نامنگاری ایران در جلسه مورخ ۱۸ آذر ۱۳۸۱ تصویب کرد:
برای جلوگیری از هرگونه سوءتفاهم، در داخل کشور از نام «خزر» و در متون خارجی، قراردادها و معاهدات بینالمللی از نام «Caspian» استفاده شود.
نامها
در سال ۱۳۶۱ دولت ایران نام دریای مازندران را بهعنوان نام رسمی اعلام کرد؛ اما بر اساس بخشنامه دولتی سال ۱۳۸۱، نام رسمی دریای شمال ایران در مکاتبات فارسی «دریای خزر» و در مکاتبات انگلیسی «Caspian Sea» تعیین شد. برخی ایرانیان از سال ۱۳۱۶ نیز این پهنه آبی را با نام مازندران میشناختند.
در پنجاه سال گذشته، نامهای دریای خزر و گاه دریای مازندران در رسانههای گروهی ایران رایج بوده است، با این حال نام رسمی این دریا در زبان فارسی «خزر» محسوب میشود.
دلایل رواج نام «خزر» در فارسی
این نام تاریخی و رسمی، بهدلیل پیشینه طولانی کاربرد در زبان فارسی، در نامگذاری بسیاری از مکانها و مفاهیم مرتبط با منطقه نیز بازتاب یافته است، از جمله:
| نمونهها |
|---|
| خزرشهر |
| خزرآباد |
| فُک خزری |
| نام فارسی برخی گیاهان و جانوران منطقه |
تنوع نامها در گذر زمان
همانگونه که درباره بسیاری از عوارض جغرافیایی جهان رایج است، برای این دریا نیز در دورههای مختلف نامهای گوناگونی بهکار رفته و این تنوع در زبانهای کشورهای حاشیه دریای خزر نیز دیده میشود.
ریشه نام «کاسپین»
در بسیاری از زبانها، بهویژه زبانهای غربی، نام دریای شمال ایران از قوم باستانی کاسپی گرفته شده است. این قوم در سواحل جنوبغربی دریای خزر و در نواحی شمال یا جنوب رود کورا در منطقه قفقاز جنوبی سکونت داشتهاند.
دریای خزر
در نوشتههای مؤلفان اسلامی، نام این دریا عمدتاً دریای قزوین (بحر قزوین) ذکر شده است؛ هرچند نام خزر نیز بهصورت محدود کاربرد داشته است.
در آغاز سده هفتم میلادی، قوم خَزَران در دشتهای پایینی رود تِرِک، رود ولگا و نواحی شمال قفقاز سکونت داشتند. بهعبارت دیگر، این قوم در محدودهای میان شمالغرب دریای خزر و دریای سیاه زندگی میکردند.
نقش خزران در تحولات تاریخی
خزرها، بههمراه دیگر اقوام بیابانگرد شمال قفقاز، در دوران ساسانیان بارها به سرزمین ایران یورش بردند. این حملات معمولاً با دفع سپاه ساسانی و عقبراندهشدن آنان از مرزهای ایران پایان مییافت. خزران در این دوره همواره با امپراتوری بیزانس علیه ایران همپیمان بودند.
اقدامات دفاعی ساسانیان در برابر خزران
| اقدام | توضیح |
|---|---|
| ساخت استحکامات | ایجاد دژها و دیوارهای دفاعی گسترده |
| شهر دربند | بنای شهر مستحکم دربند در شمال قفقاز |
| هدف | جلوگیری از نفوذ و تاختوتاز خزران |
بقایای این استحکامات، که برای مقابله با خزران ساخته شدهاند، همچنان پابرجاست و به تلاش ساسانیان برای کنترل دسترسی به این پهنه آبی بازمیگردد.
رواج نام «خزر»
تا پیش از حمله اعراب به قفقاز، در اسناد تاریخی اشارهای روشن به نامگذاری این دریا با عنوان «دریای خزر» دیده نمیشود. با این حال، سکونت و فعالیت خزران ــ که از ناحیه رود کورا به قفقاز جنوبی یورش میبردند ــ باعث شد نام خزر در بسیاری از زبانهای امروزی حاشیه این دریا تثبیت شود.
در دوره خانات خزر، حتی دریاهای سیاه و آزوف نیز گاه با نام خزر شناخته میشدند.
نام دریای خزر در زبانهای مختلف
| زبان | نام |
|---|---|
| فارسی | خزر |
| ترکی آذربایجانی | Xəzər dənizi / خزر دنیزی |
| ترکمنی | Hazar deňzi |
| زازاکی | Deryay Xezeri |
گسترش کاربرد نام
بر اساس اسناد تاریخی، نام «خزر» در ابتدا تنها برای نیمه شمالی دریای کاسپین بهکار میرفته و در دورههای بعد، بهتدریج به تمام این پهنه آبی اطلاق شده است.
دریای مازندران
ایرانیان از سال ۱۳۱۶ این پهنه آبی را با نام دریای مازندران نیز میشناسند. در پنجاه سال گذشته، نامهای دریای مازندران و دریای خزر بهطور همزمان در رسانههای گروهی ایران رواج داشته است. در سال ۱۳۶۱ دولت ایران، نام دریای مازندران را بهعنوان نام رسمی اعلام کرد.
اشارههای تاریخی به نام دریای مازندران
مسعود میرزا ظلالسلطان، شاهزاده قاجار و بزرگترین پسر به سن بلوغ رسیدهٔ ناصرالدینشاه، که در دوران جوانی مدتی حاکم مازندران بود، در خاطرات خود چنین مینویسد:
«وقتی در بلده در اردوی همایونی بودم، دستورالعملی به جناب بهاءالملک، وزیر من، مرحمت فرمودند که میانکاله را ضبط کرده، قلعهای بسازیم و در آن ساخلو بگذاریم. این میانکاله همان شبهجزیرهٔ آبسکون است که شرحش را نوشتیم.»
بر پایه این روایت، یکی از نامهای دریای مازندران، دریای آبسکون نیز بوده است.
نامهای تاریخی ثبتشده در منابع کهن
| منبع | دوره تاریخی | نام بهکاررفته |
|---|---|---|
| همایوننامه – حکیم زجاجی | سده هفتم هجری | دریای مازندران |
| زبدةالتواریخ – حافظ ابرو | سده هشتم هجری | دریای مازندران |
این شواهد نشان میدهد که نام دریای مازندران در متون تاریخی و ادبی ایران، پیشینهای دیرینه داشته و در دورههای مختلف مورد استفاده قرار گرفته است.
دریای طبرستان
دریای طبرستان یکی از نامهای کهن دریای شمال ایران است. پیش از اسلام، این منطقه بهصورت تپورستان نامیده میشد که ریشه در نام قوم تپور دارد. پس از اسلام، این قوم به طبری معروف شدند و نام دریای طبرستان در اسناد تاریخی تا سدههای بعد مورد استفاده قرار گرفت.
مطابق اسناد مؤسسات تاریخشناسی روسیه، نوجین زیس در سده دوازدهم نوشته است که ایرانیان این دریا را سدهها دریای تبرستان میخواندند، اما به مرور نام مازندران جایگزین شد و در دویست سال اخیر رایج شد. با این حال، نام دریای مازندران و دریای خزر در پنجاه سال گذشته در رسانههای گروهی ایران همزمان بهکار رفته و در سال ۱۳۶۱ دولت ایران نام دریای مازندران را رسمی اعلام کرد.
دیدگاههای تاریخی درباره مازندران و طبرستان
| مورخ/نویسنده | نظر |
|---|---|
| صادق کیا | مازندران در شاهنامه طبرستان نیست، بلکه سرزمینی جدا با مردمانی غیرایرانی است. دو اشاره در شاهنامه مؤید جدایی مازندران از ایران بهویژه طبرستان است. |
| ابن اسفندیار | نام مازندران از زمانهای اخیر جای طبرستان را گرفته و منسوب این ولایت را «موزاندرون» میداند، بهدلیل کوه موز که از گیلان تا لار و قصران کشیده شده است. |
| سید ظهیرالدین مرعشی | نام مازندران نو و جدید است. «ماز» کوهی است که از گیلان تا لار و قصران کشیده شده و «مازندرون» به دیواری اطلاق میشود که مازیار دستور ساخت آن را داد. وی حد طبرستان، گرگان و مازندران را مشخص کرده است: طبرستان از شرق دیناره جاری تا غرب ملاط، مازندران از شرق بیشه انجدان تا غرب ملاط و گرگان (استرآباد) نیز در محدوده طبرستان قرار دارد. |
بر اساس این منابع، مازندران بخشی از طبرستان بوده و سرزمین طبرستان شامل گرگان و مازندران میشده است.
دریای گرگان
دریای گرگان یا دریای ورکانه یکی دیگر از نامهای این پهنه آبی در گذشته است و در دوران هخامنشیان و اشکانیان بهعنوان یک ساتراپی (استان) شناخته میشده است.
دریای کاسپی
در زبان فارسی، نام «دریای کاسپی» سابقه استفاده رسمی ندارد، هرچند عنایتالله رضا در کتاب خود با عنوان نام دریای شمال ایران، این نام را بهترین گزینه برای این پهنه آبی دانسته است.
واژهٔ کاسپین نمونهٔ فرانسویشدهٔ واژهٔ کاسپی است. در این ساختار، پسوند -ian در زبان فرانسوی و انگلیسی نقش صفتساز دارد. در انگلیسی، تلفظ نام این دریا به صورت Caspian Sea (کَسپین سی) است و نه کاسپی.
کاسپیها
کاسپیها (به یونانی: Káspioi) قومی باستانی بودند که در سواحل جنوبغربی دریای خزر، حوالی رود کورا در قفقاز جنوبی سکونت داشتند. بیشتر پژوهشگران، کاسپیها را با پایتاکاران ــ سرزمینی میان رودهای کورا و ارس ــ یکی میدانند.
بر اساس نظر یوزف مارکوارت، کاسپیها مانند تپورها قومی گسترده و پیش از آریاییها بودند و به مرور توسط اقوام مهاجر ایرانی به مناطق کوهستانی عقب رانده شدند.
نامهای تاریخی و معاصر
| زبان/منبع | نام دریای خزر |
|---|---|
| یونانی | Kaspia Thalassa |
| لاتینی | Mare Caspium |
| آلمانی | Caspisches See |
| انگلیسی | Caspian Sea |
در زبانهای غیرفارسی، مشتقات کاسپی با پسوندهای ویژهٔ خود استفاده شدهاند، از جمله:
کَسپین، کاسپیشه، کاسپیس، کاسپیسکی.
کاسپیها مردمانی غیر هندواروپایی و غیر آریایی بودند که از هزاره دوم پیش از میلاد تا دوره ساسانی، در بخشهایی از قفقاز حضور داشتهاند. واژهٔ کاسپین در زبانهای انگلیسی و فرانسوی، صفت نسبت به کاسپی است. در فارسی، تلفظ صحیح مفرد با پسوند فارسی کاسپی است و آوردن شکل کاسپین نادرست تلقی میشود.
پیشینه جغرافیایی
دریای خزر در گذشته بخشی از دریای پاراتتیس بود. حدود ۵۰ تا ۶۰ میلیون سال پیش، راه این دریا ابتدا به اقیانوس آرام و سپس به اقیانوس اطلس بسته شد.
در سال ۱۹۵۲، شوروی با ایجاد آبراهی مصنوعی، رودهای دُن و ولگا را به هم متصل کرد تا کشتیهای کوچک بتوانند از دریای خزر به دریای آزوف و دریای سیاه بروند و بدین ترتیب دوباره دسترسی این دریا به دریاهای آزاد فراهم شد.
تاریخچه دریای خزر
دریای خزر در طول تاریخ، نقش مهمی در اقتصاد، تجارت و ژئوپلیتیک منطقه ایفا کرده است. خلاصهای از تحولات تاریخی آن به شرح زیر است:
- شکلگیری و موقعیت جغرافیایی
- دریای خزر میلیونها سال پیش در دوران مزوزوئیک شکل گرفت و منطقه با بالا آمدگی زمینشناسی مواجه شد.
- این دریا میان دو قاره اروپا و آسیا قرار دارد و توسط پنج کشور روسیه، قزاقستان، ترکمنستان، ایران و جمهوری آذربایجان احاطه شده است.
مسیر تجاری و اهمیت اقتصادی
- از گذشته، دریای خزر مسیر تجاری مهمی بوده و اروپا و آسیا را به هم متصل میکرده است.
- یونانیان باستان، ایرانیان و رومیها از این مسیر برای تجارت استفاده میکردند.
- در قرون وسطی، دریای خزر به قطب راه تجارت جاده ابریشم تبدیل شد و چین را به اروپا مرتبط میکرد.
- این منطقه تحت سلطه امپراتوریهای سلجوقی، مغول و تیموریان قرار داشت.
توسعه و نفوذ روسیه
قرن هجدهم: روسیه شروع به گسترش امپراتوری خود به منطقه خزر کرد.
قرن نوزدهم: روسیه کنترل سواحل شمالی دریای خزر را به دست آورد و از آن بهعنوان پایگاهی برای نیروی دریایی خود استفاده نمود.
دوران معاصر و استقلال کشورهای حاشیه
- در قرن بیستم، بسیاری از کشورهای اطراف دریای خزر، از جمله قزاقستان، ترکمنستان و آذربایجان، از روسیه استقلال یافتند.
- با وجود استقلال این کشورها، وضعیت دریای خزر همچنان موضوع بحث و اختلاف بین ایران و کشورهای تازه استقلال یافته بود.
- در سال ۲۰۰۱، کشورهای اطراف دریای خزر کنوانسیون چارچوب حفاظت از محیط زیست دریایی را برای همکاری در مسائل اکولوژیکی امضا کردند.
منابع طبیعی و اهمیت اقتصادی
دریای خزر همچنان منطقهای حیاتی برای تولید نفت و گاز است و ذخایر قابل توجهی در زیر آبهای آن وجود دارد.
وضعیت این منابع منبع تنش بین کشورهای حاشیه دریا است، زیرا هر کشور به دنبال کنترل سهم بیشتری از این منابع ارزشمند است.
ویژگیهای دریای خزر
دریای خزر یکی از بزرگترین و مهمترین پهنههای آبی جهان است که از نظر جغرافیایی، زیستمحیطی و اقتصادی دارای ویژگیهای منحصر به فردی است.
مشخصات جغرافیایی و فیزیکی
| ویژگی | مقدار |
|---|---|
| طول تقریبی | ۱۲۰۰ کیلومتر |
| عرض متوسط | ۳۲۰ کیلومتر |
| عرض باریکترین نقطه | ۲۲۰ کیلومتر (بین شبهجزیره آبشوران و دماغه کواولی) |
| عرض عریضترین نقطه | ۵۴۵ کیلومتر (شمال دریا) |
| مساحت | ۳۷۱ تا ۴۳۸ هزار کیلومتر مربع |
| حجم آب | ۷۷۰۰۰ تا ۷۸۷۰۰ کیلومتر مکعب |
| خط ساحلی | ۶۳۷۹ کیلومتر (۹۲۲ کیلومتر در ایران) |
| ارتفاع نسبت به سطح اقیانوسها | ۲۸ متر پایینتر |
| حوضه آبگیر | ۳٬۷۳۳٬۰۰۰ کیلومتر مربع (۲۵۶٬۰۰۰ کیلومتر مربع در ایران) |
| کمعمقترین ناحیه | ۲۵ متر (شمال) |
| عمیقترین ناحیه | ۹۰۰ تا ۱۰۲۵ متر (مرکزی و جنوبی) |
| جهت جریان آب | شمال غربی به جنوب شرقی |
بیش از ۸۱٪ آب ورودی این دریا از طریق رود ولگا تأمین میشود.
عمق متوسط:
شمال: کمتر از ۱۰ متر
بخش میانی: ۱۸۰ تا ۷۸۸ متر
بخش جنوبی (کرانههای ایران): ۹۶۰ تا ۱۰۲۵ متر
زیستبوم و گونههای زیستی
- گیاهان: ۵۷۵ نوع
- جانوران: ۱۳۳۲ گونه
- ماهیها: ۸۵۰ گونه
- اکوسیستم ماهیان خاویاری: دریای خزر میزبان ۹۰٪ صید ماهیان خاویاری جهان است و یکی از گرانبهاترین ماهیهای دنیا در آن زندگی میکنند.
- رودخانههای مهم ورودی به دریا در ایران: سفیدرود، رود اترک و هراز
- بخش جنوبی دریای مازندران شامل ۷۸ گونه و زیرگونه ماهی است.
اهمیت اقتصادی و منابع طبیعی
نفت و گاز:
- کشف نفت: سال ۱۳۰۲ / ۱۹۲۳ در باکو
- ذخایر اثباتشده نفت: ۳۲ میلیارد بشکه (~۴٪ ذخایر خاورمیانه)
- ذخایر احتمالی نفت: حدود ۱۶۳ میلیارد بشکه
جریان آب کند در کرانههای ایران باعث تجمع آلودگیها در این سواحل میشود و اهمیت حفاظت محیطزیست منطقه را افزایش میدهد.
رژیم حقوقی و مناقشات بینالمللی دریای خزر
دریای خزر با وجود آنکه به مدت سدهها بهعنوان دریا شناخته شده، به هیچ دریای آزاد متصل نیست؛ بنابراین دارای رژیم حقوقی ویژه و منحصربهفرد است. اگر آن را دریاچه در نظر بگیریم، مشمول کنوانسیون ملل متحد درباره حقوق دریاها نمیشود و حقوق استفاده از آن باید بر اساس توافق کشورهای ساحلی تعیین گردد.
معاهدات تاریخی ایران و روسیه / شوروی
| سال میلادی / شمسی | موضوع |
|---|---|
| ۱۲۰۷ / ۱۸۲۸ | عهدنامه ترکمانچای؛ ایران از داشتن نیروی دریایی در خزر محروم شد |
| ۱۳۰۰ / ۱۹۲۱ | قرارداد ایران و شوروی؛ حق کشتیرانی جنگی و غیرجنگی برای دو کشور تعیین شد |
| ۱۳۱۹ / ۱۹۴۰ | قرارداد بازرگانی و دریانوردی؛ جزئیات رژیم دریانوردی مشخص شد، بدون اشاره به منابع بستر دریا |
تغییرات پس از فروپاشی شوروی
- ۱۹۹۱: ایران و روسیه خواهان بهرهبرداری مشاع از دریای خزر بودند، در حالی که آذربایجان، قزاقستان و ترکمنستان خواستار تقسیم دریای خزر شدند.
- ۲۱ دسامبر ۱۹۹۱: جمهوریهای شوروی سابق با اعلامیه آلماآتا متعهد شدند که به قراردادهای شوروی با دیگر کشورها پایبند باشند.
- ۱۹۹۸ تا ۱۳۸۱: روسیه با قزاقستان و آذربایجان پروتکلهای دو جانبهای امضا کرد:
- حدود ۲۷٪ سهم قزاقستان
- حدود ۱۹٪ سهم روسیه
- حدود ۱۸٪ سهم آذربایجان
- جمعاً ۶۴٪ بستر دریا توسط این سه کشور تقسیم شد.
- ایران و ترکمنستان این تقسیمبندی را غیرقابل قبول میدانند و به رسمیت نمیشناسند.
وضعیت نظامی و کشتیرانی
روسیه بزرگترین ناوگان دریایی خزر را در اختیار دارد و مانع افزایش توان ناوگان ایران در این دریا میشود.
معضلهای اصلی بین کشورهای همجوار خزر شامل ایران، آذربایجان، ترکمنستان، روسیه و قزاقستان عبارتند از:
- منابع نفت و گاز
- تحدید حدود آبی سطح و بستر دریا
- سهم ماهیگیری و حقوق صید
- ترابری و منابع دریای خزر
دریای خزر نقش مهمی در ترانزیت منطقهای و بهرهبرداری از منابع طبیعی دارد و بهعنوان یک مسیر بینالمللی شمال–جنوب شناخته میشود.
مسیرهای ترابری
دریای خزر در مسیر ترانزیت شمال اروپا و آسیا با جنوب قرار گرفته است.
این دریاچه از طریق رود ولگا و کانال ولگا–دن به آبهای آزاد متصل میشود و امکان حملونقل تجاری و ترانزیتی فراهم است.
منابع طبیعی و انرژی
| منبع | میزان تقریبی | توضیح |
|---|---|---|
| نفت اثباتشده | ۵۰ میلیارد بشکه | پیشبینی میشود با اکتشافات جدید به ۱۸۴ میلیارد بشکه برسد |
| گاز طبیعی اثباتشده | ۲۵۷ هزار میلیارد فوت مکعب | ظرفیت برداشت گاز با اکتشافات جدید به ۲۹۳ هزار میلیارد فوت مکعب افزایش مییابد |
| خاویار | ۹۰٪ جهان | صید بیرویه باعث کاهش شدید جمعیت ماهیان خاویاری شده است |
کشورهای حاشیهای این دریا از منابع انرژی بهرهبرداری میکنند و آذربایجان بزرگترین استخراجکننده است.
در سال ۲۰۱۲، برداشت نفت به شرح زیر بود:
آذربایجان: ۸۹۰ هزار بشکه در روز
ترکمنستان: ۴۶ هزار بشکه
روسیه: ۶ هزار بشکه
قزاقستان: ۳ هزار بشکه
ایران: صفر
برداشت گاز در سال ۲۰۱۱:
آذربایجان: ۵۶۲ میلیارد فوت مکعب
روسیه: ۱۷ میلیارد فوت مکعب
ترکمنستان: ۱ میلیارد فوت مکعب
ایران: هیچ برداشت عملیاتی نداشت
علل کمکاری ایران در بهرهبرداری
ایران تاکنون برنامه عملی برای استخراج نفت و گاز در خزر تدوین نکرده و تنها به مطالعه و نقشهبرداری اکتفا کرده است.
دلیل عمده: اتکای ایران به منابع نفت و گاز خلیج فارس و نیاز کمتر به منابع خزر.
انتقال منابع
بخش عمده نفت دریای خزر از میدان نفتی باکو در جمهوری آذربایجان استخراج میشود و از طریق خط لوله باکو-تفلیس-جیهان به سواحل مدیترانه منتقل میگردد.
بهرهبرداری کشورهای حاشیهای از منابع دریای خزر
کشورهای اطراف دریای خزر از منابع انرژی این دریا بهرهبرداری میکنند و آذربایجان بزرگترین استخراجکننده است.
میزان برداشت نفت (۲۰۱۲)
| کشور | برداشت نفت روزانه |
|---|---|
| آذربایجان | ۸۹۰ هزار بشکه |
| ترکمنستان | ۴۶ هزار بشکه |
| روسیه | ۶ هزار بشکه |
| قزاقستان | ۳ هزار بشکه |
| ایران | صفر |
دلایل کمکاری ایران
عدم تدوین برنامه عملی برای استخراج نفت و گاز در خزر
تمرکز بر مطالعه و نقشهبرداری
اتکای ایران به منابع نفت و گاز خلیج فارس و نیاز کمتر به منابع خزر
انتقال منابع
بخش عمده نفت دریای خزر از میدان نفتی باکو (آذربایجان) استخراج میشود.
نفت استخراجشده از طریق خط لوله باکو-تفلیس-جیهان به سواحل مدیترانه منتقل میگردد.
دگرگونیهای حجم و سطح آب دریای خزر
دریای خزر امروزی باقیمانده دریایی پهناور است که در گذشته از دریای سیاه تا دریاچه آرال گسترش داشته است. این دریاچه چندین بار به دلیل افزایش حجم آب، موقتاً به دریای سیاه و دریاچه آرال متصل شده، اما هرگز با اقیانوسها مرتبط نبوده است.
تغییرات سطح و مساحت در سده بیستم
| دوره زمانی | تغییرات سطح آب | علت |
|---|---|---|
| اوایل سده بیستم | مساحت حدود ۴۲۰,۰۰۰ کیلومتر مربع | – |
| ۱۹۳۰–۱۹۴۱ و ۱۹۷۰–۱۹۷۷ | کاهش سطح آب با سرعت بیش از ۱۶ سانتیمتر در سال | برداشت زیاد از رودخانههای تغذیهکننده و جایگزینی ناکافی تبخیر |
| ۱۹۷۸–۱۹۹۴ | افزایش سطح آب سالانه بین ۵ تا ۴۰ سانتیمتر؛ نفوذ آب ۵ تا ۲۵ کیلومتر به خشکی | رشد زمین دریا و بازگشت بخشی از آب ورودی |
تأثیر آینده: دانشمندان، از جمله «گ. تیتارنکو»، پیشبینی میکنند که سطح آب تا نیمه دوم سده ۲۱ میتواند تا ۴۰ متر افزایش یابد و این امر سرمایهگذاری در صنایع نفت، گاز و پتروشیمی ساحلی را پرخطر میکند.
رویدادهای طبیعی مرتبط با ساحل
- هجوم مارها به سواحل دریای مازندران
- سال ۱۳۹۰: در پی وقوع سیل در کلاردشت، تعداد زیادی مار سمی به مناطق ساحلی رانده شدند.
- مرداد ۱۴۰۱: پس از وقوع سیل در شهرهای مختلف استان مازندران، مارهای سمی بار دیگر از مناطق کوهستانی به سواحل دریای مازندران آمدند.
- مناطق گزارششده: دوجمان، هچیرود، امامرود و رادیو دریا چالوس، و پل ماشلک، سیترا و خیرود» دیده شدهاند
این پدیدهها نشاندهنده تأثیر سیلاب و تغییرات سطح آب بر اکوسیستم ساحلی و خطرات زیستی برای ساکنان و گردشگران است.
نمایش تبلیغات شما در تمام صفحات داخلی وبسایت به همراه دریافت لینک فالو برای بهبود سئو سایت تان. برای مشاوره و رزرو روی لینک زیر کلیک کنید